Mahir Çayan Kitabı: Toplu Yazılar ve Üzerine Yazılar, Türkiye solunun en çok anılan ama en az gerçekten okunan düşünsel miraslarından birine yeniden bakmayı zorunlu kılan bir metinler toplamı olarak çıkıyor karşımıza. Çünkü Mahir Çayan, çoğu zaman bir teorisyen olarak değil; bir figür, bir simge, hatta bir mit olarak dolaşıma sokulmuştur. Bu dolaşım, onun düşüncesini canlı tutmaktan çok, onu donduran bir işlev görür. Çayan’ın adı sıkça anılır; fakat metinleri, kurduğu kavramsal sistem ve bu sistemin iç gerilimleri çoğu zaman ya basitleştirilir ya da bütünüyle göz ardı edilir.
Bu bağlamda Mahir Çayan Kitabı: Toplu Yazılar ve Üzerine Yazılar, Çayan’ın kendi yazılarını ve onun üzerine kaleme alınmış metinleri bir araya getirerek, teorinin kapalı ve yekpare bir yapından ibaret olmadığını, çatışmalı, parçalı ve sürekli yeniden kurulan bir alan olduğunu açığa çıkarıyor. Bu yönüyle kitap zannımca klasik bir “derleme” olmanın ötesine geçerek doğrudan bir teorik mücadele zemini sunuyor. Bir düşüncenin aktarımıyla sınırlı kalmayan; onun nasıl okunacağı, hangi yönlerinin öne çıkarılacağı ve hangi politik hatlar içinde yeniden üretileceği üzerine açık bir tartışmaya davet ediyor.
Bu açıdan bakıldığında, Mahir Çayan’ın düşüncesi salt korunması gereken bir miras olarak ele alınmak yerine çözülmesi gereken bir problematik olarak belirmektedir. Onu anlamak, nostaljik bir sadakat ya da bir bağlılık meselesi değil; kavramsal bir çözümleme ve teorik bir hesaplaşma meselesidir. Çünkü Çayan’ın metinleri, yalnızca belirli bir dönemin devrim stratejisini anlamakla sınırlı bir içerik sunmaz; devlet, devrim ve özne arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağına dair hâlâ kapanmamış sorular üretir.
Bu derleme tam da bu nedenle önem kazanmaktadır. Çayan’ı kutsallaştırmadan, sabitlemeden ve indirgemeden yeniden düşünmeye zorlamaktadır. Onun teorisini tamamlanmış bir sonuç olarak sunmamakta; hareket halindeki bir başlangıç noktası olarak geri çağırmaktadır. Böylece Mahir Çayan, tarihsel bir figür olmaktan çıkar; bugünün teorik ve politik tartışmalarını kesen bir hat, aşılması değil sürekli yeniden dönülmesi gereken bir eşik hâline gelir.
A. Mahir Çayan’ın kavramsal mimarisi: Teori, strateji ve örgütün diyalektiği
Mahir Çayan’ın düşüncesi, çoğu zaman tarihsel bir figürün etrafında oluşmuş politik bir miras olarak ele alınır. Oysa bu yaklaşım, onun metinlerinin asıl özgünlüğünü perdeleyen indirgemeci bir okuma riskini taşır. Çayan’ın yazıları dikkatle incelendiğinde ortaya çıkan şey, dağınık polemikler ya da konjonktürel müdahaleler toplamı değil, belirli kavramlar etrafında örgütlenmiş, kendi iç tutarlılığına sahip bir teorik-stratejik sistemdir.
Bu nedenle Çayan’ı anlamanın yolu, onun düşüncesini taşıyan kavramsal düğümleri çözümlemekten geçer. Bu düğümler- oligarşik dikta, suni denge, kesintisiz devrim, politikleşmiş askeri savaş stratejisi, öncü kadro/çelik çekirdek ve proletarya-köylülük ittifakı -yalnızca analitik araçlar olarak değerlendirilemez. Söz konusu kavramlar birbirine içkin biçimde işleyen bir teorik bütünlüğün momentleri olarak ortaya çıkar.
Bu bütünlük, basit bir kavramlar toplamı değildir; aksine, analiz, strateji ve örgüt düzeylerinin diyalektik birliğine dayanır. Çayan’ın teorik mimarisi tam da bu noktada özgünleşir: Devlet biçimini çözümleyen analiz (oligarşik dikta), bu egemenliğin sürekliliğini açıklayan ara mekanizma (suni denge), bu sürekliliği kırmaya yönelik tarihsel yönelim (kesintisiz devrim), bu yönelimin somut mücadele biçimi (politikleşmiş askeri savaş stratejisi) ve nihayet bu süreci taşıyacak özne (öncü kadro ve sınıf ittifakı) tek bir teorik düzlem içinde eklemlenir.
Dolayısıyla Çayan’ın düşüncesi, üç ayrı ama birbirinden kopmaz düzlemde işler:
- Analitik düzlem: Oligarşik dikta ve suni denge kavramları üzerinden egemenliğin yapısal çözümlemesi
- Stratejik düzlem: Kesintisiz devrim ve politikleşmiş askeri savaş aracılığıyla müdahale biçiminin belirlenmesi
- Örgütsel düzlem: Öncü kadro ve sınıf ittifakı üzerinden devrimci öznenin kuruluşu
Bu üç düzlem arasında mekanik bir ardışıklık yoktur; sürekli geri beslenen diyalektik bir ilişki söz konusudur. Örneğin suni denge, “verili durumun tespiti” olmanın ötesinde kesintisiz devrim stratejisinin zorunluluğunu üreten bir yapısal engeldir. Benzer şekilde politikleşmiş askeri savaş stratejisi askeri bir tercihten ziyade, suni dengeyi kırma gerekliliğinin politik bir sonucudur. Bu açıdan bakıldığında Çayan’ın teorisi, kavramların lineer bir dizilimi değil, birbirini üreten ve dönüştüren ilişkiler ağıdır.
Ancak bu teorik bütünlük, kapalı ve tamamlanmış bir sistem meydana getirmez; kendi içinde yoğun gerilimler barındırır. Bu gerilimler, teorinin zayıflığı değil, onun üretkenliğinin kaynağıdır. Bu gerilimler, teorinin farklı katmanlarında somut biçimler alır. Özellikle üç eksende belirginleşir:
- Yapı ile özne arasındaki ilişki: Suni dengeyi üreten koşullar ile onu kıracak öznenin oluşumu arasındaki mesafe
- askeri mücadele ile politikleşme arasındaki gerilim: Politikleşmiş askeri savaş stratejisinin teorik olarak politikleşme iddiası ile pratikte askeri eylemin baskınlaşma riski
- Öncülük ile kitlesellik arasındaki çelişki: Çelik çekirdeğin kurucu rolü ile hegemonya kurma gerekliliği arasındaki gerilim
Bu nedenle Çayan’ın düşüncesi, yalnızca bir çözümleme değil; aynı zamanda kendi sınırlarını sürekli yeniden üreten bir teorik alan olarak değerlendirilmelidir.
I. Oligarşik Dikta, Suni Denge ve Kesintisiz Devrimin Diyalektiği
Mahir Çayan’ın teorik sistematiğinin en kritik düğümü, devlet biçimi ile devrim stratejisi arasındaki ilişkinin kavramsallaştırılmasında ortaya çıkar. Bu ilişki, onun düşüncesinde üç kavramın diyalektik birlikteliği üzerinden kurulur: Oligarşik dikta, suni denge ve kesintisiz devrim.
Çayan’ın çıkış noktası, Türkiye’de kapitalist gelişmenin klasik şemalara uymayan özgüllüğüdür. Kapitalizm burada ne Avrupa’daki gibi organik bir sınıf mücadelesi içinde olgunlaşmış, ne de burjuva demokrasisinin kurumsal çerçevesini üretmiştir. Aksine, kapitalistleşme süreci, emperyalizmle iç içe geçmiş, yukarıdan aşağıya ve devlet aracılığıyla şekillenmiş bir yapı üretmiştir. Bu yapı, Çayan tarafından “oligarşik dikta” olarak kavramsallaştırılır.
Oligarşik dikta, yalnızca bir baskı rejimine işaret etmez. Bu kavram, devletin sınıf karakterini, emperyalizmle kurduğu organik bağı ve egemenliğin yeniden üretim biçimlerini birlikte ifade eder. Devlet, burada salt bir zor aygıtı olarak işlemez; bağımlı kapitalist ilişkilerin düğümlendiği bir yoğunlaşma alanı hâline gelir. Bu nedenle Çayan’ın devlet anlayışı, Vladimir İliç Lenin’in devletin sınıf karakterine yaptığı vurguyu sürdürmekle birlikte, onu çevre kapitalizmin özgül koşullarında yeniden kurar.
Ancak Çayan’ın teorik özgünlüğü, bu devlet biçiminin sadece nasıl işlediğini değil, nasıl sürdürüldüğünü açıklamasında ortaya çıkar. Bu noktada suni denge kavramı devreye girer. Suni denge, oligarşik egemenliğin sürekliliğini sağlayan geçici bir istikrar biçimidir. Bu denge, bir yandan devletin baskı aygıtları aracılığıyla, diğer yandan ideolojik ve siyasal mekanizmalar yoluyla kurulur. Ancak bu denge, doğal ya da kalıcı değildir; tam tersine, sürekli olarak yeniden üretilmek zorunda olan kırılgan bir yapıdır.
Çayan’ın teorik müdahalesi tam da burada belirginleşir. Çünkü o, suni dengeyi yalnızca bir “durum tespiti” olarak bırakmaz, doğrudan bir strateji problemi olarak ele alır. Başka bir ifadeyle, mesele artık şudur: Bu denge hangi koşullarda ve hangi araçlarla kırılacaktır?
Bu soru, Çayan’ın teorisini determinizmden ayırır. Devrim, nesnel koşulların kendiliğinden olgunlaşmasının sonucu değil; aksine, bu suni dengeyi kıracak olan öznel müdahalenin ürünüdür. Bu noktada Çayan, yapısal analiz ile devrimci irade arasında bir diyalektik kurar.
İşte “kesintisiz devrim” kavramı bu diyalektiğin stratejik ifadesidir. Kesintisiz devrim, Çayan’da yalnızca aşamacı devrim anlayışına karşı bir eleştiri olmanın ötesinde bir anlama sahiptir. Suni denge koşullarında devrimci sürecin nasıl ilerleyeceğine dair stratejik bir çerçeve sunar. Bu çerçevede devrim, belirli aşamalar arasında keskin kopuşlar içeren bir süreç değil; aksine, sürekli derinleşen ve yoğunlaşan bir mücadele hattıdır.
Bu noktada Çayan’ın yaklaşımı, Lev Troçki’nin sürekli devrim teorisiyle yüzeysel bir benzerlik taşısa da içerik bakımından farklıdır. Troçki’de süreklilik, uluslararası devrim sürecine bağlıdır; Çayan’da ise süreklilik, doğrudan ulusal bağlamda suni dengenin kırılması problemine bağlanır. Dolayısıyla kesintisiz devrim, Çayan’da tarihsel bir süreçten ziyade, politik bir zorunluluk olarak ortaya çıkar. Bu zorunluluk, devrimci sürecin sürekliliğini değil, müdahalenin sürekliliğini ifade eder.
Bu üç kavramın birlikteliği, Çayan’ın teorik mimarisinin en kritik noktasını oluşturur:
• Oligarşik dikta → Egemenliğin yapısı
• Suni denge → Egemenliğin sürekliliği
• Kesintisiz devrim → Bu sürekliliğin kırılması
Bu yapı, kendi içinde kapalı bir sistem değildir; aksine, sürekli gerilimler üreten bir teorik alan açar. Özellikle şu soru belirleyici hale gelir: Eğer suni denge bu kadar güçlü bir yeniden üretim kapasitesine sahipse, onu kıracak özne nasıl oluşacaktır? Bu soru, bizi doğrudan bir sonraki kavramsal düzleme, yani mücadele biçimi problemine götürür. Çünkü suni dengenin kırılması, yalnızca bir irade meselesi olduğu kadar doğru stratejik araçların seçilmesi meselesidir.
II. Politikleşmiş Askeri Savaş Stratejisi, Fokoculuk ve stratejik kopuş
Çayan’ın teorik sistematiğinde suni dengeyi kırma sorusu, kaçınılmaz olarak mücadele biçimi meselesine bağlanır. Eğer oligarşik dikta, yalnızca ekonomik değil aynı zamanda siyasal ve askeri bir yoğunlaşma ise; bu egemenlik biçimini çözebilecek müdahalenin de aynı yoğunlukta olması gerekir. İşte bu noktada Çayan’ın teorisi, klasik politik mücadele formlarından koparak politikleşmiş askeri savaş stratejisi kavramında somutlaşır.
Politikleşmiş askeri savaş stratejisi, ilk bakışta belirli mücadele tarzını ifade ediyormuş gibi görünür; dikkatle incelendiğinde bunun çok daha fazlası olduğu anlaşılır. Bu kavram, askeri eylem ile politik bilinç üretimi arasındaki ayrımı ortadan kaldırmayı hedefleyen bir teorik müdahaledir. Çayan’a göre, bağımlı kapitalist ülkelerde politik alan, zaten devlet tarafından daraltılmıştır; dolayısıyla politikleşme, klasik anlamda sivil alan içinde değil, doğrudan çatışma içinde gerçekleşir. Bu nedenle politikleşmiş askeri savaş stratejisi, askeri olanın politize edilmesi değil; tersine, politikanın askeri biçim kazanmasıdır.
Bu yaklaşım, Çayan’ı doğrudan Latin Amerika devrimci deneyimleriyle ilişkilendirir. Özellikle Che Guevara tarafından temelleri atılan “Fokoculuk (Foquismo)” ile güçlü bir akrabalık söz konusudur. Fokoculuk, küçük bir öncü grubun silahlı eylemleri aracılığıyla kitlelerin devrimci sürece çekilebileceğini savunur. Bu modelde öncü, süreci başlatan kurucu bir güç olarak konumlanır. Ancak Çayan’ın yaklaşımı, bu modeli doğrudan tekrar etmez. Fokoculukta askeri eylem, çoğu zaman kendi başına bir tetikleyici mekanizma olarak düşünülürken, Çayan’da bu eylem mutlaka politik bir çerçeveye yerleştirilir.
Bu fark, teorik düzeyde küçük gibi görünse de stratejik açıdan belirleyicidir. Bu ayrım, Régis Debray’ın Fokoculuğu sistemleştirdiği yaklaşım ile daha da görünür hale gelir. Debray’de gerilla savaşı, devrimin merkezi ekseni haline gelir; hatta kimi yorumlarda politik örgütlenmenin yerini alabilecek bir “öncülük formu” olarak ele alınır. Bu yaklaşım, devrimci süreci askeri bir yoğunlaşma olarak kavrar. Çayan ise bu noktada kritik bir kaydırma yapar. Ona göre mesele, askeri eylemin kendisi değil; bu eylemin politik etkisidir. Dolayısıyla politikleşmiş askeri savaş stratejisi, askeri eylemi merkezileştirmez; aksine onu politikleşmenin bir aracı haline getirir. Bu nedenle politikleşmiş askeri savaş stratejisini doğru anlamak için şu ayrımı yapmak gerekir:
• Foko → Askeri öncülük üzerinden devrim
• Politikleşmiş askeri savaş stratejisi → Politikleşmiş mücadele üzerinden devrim
Bu fark, Çayan’ın teorisini Latin Amerika deneyimlerinden ayıran en önemli noktadır. Ancak bu teorik kurgu, kendi içinde ciddi bir gerilim barındırır. Çünkü askeri eylemin politikleşme üretmesi beklenirken, pratikte bunun tersi bir sonuç ortaya çıkabilir. Yani askeri eylem, politik alanı genişletmek yerine daraltabilir; örgütü kitlelerden koparabilir ve devrimci süreci dar bir kadro pratiğine indirgeme riski taşıyabilir. Bu gerilim, aslında politikleşmiş askeri savaş stratejisinin içsel çelişkisidir: Politikleşme amacıyla yapılan askeri eylem, politikleşmenin önünü tıkayabilir.
Bu noktada Çayan’ın teorisi, bir kesinlikten çok bir risk alanı olarak görünür. Politikleşmiş askeri savaş stratejisi, suni dengeyi kırmanın bir aracı olarak ortaya konur; ancak bu aracın kendisi, yeni bir denge, hatta bir kapanma üretebilir. Dolayısıyla politikleşmiş askeri savaş stratejisi tartışması, sadece bir mücadele biçimi tartışması değil, aynı zamanda şu temel sorunun yeniden kurulmasıdır: Devrim, öncü eylemle mi başlar, yoksa sınıfsal hareketin yoğunlaşmasıyla mı? Çayan’ın cevabı nettir: öncü müdahale zorunludur. Lakin bu cevap, tartışmayı kapatmaz; aksine daha da derinleştirir.
III. Örgüt Sorunu: Öncü kadro, çelik çekirdek ve devrimci öznenin inşası
Mahir Çayan’ın teorik sistematiğinde örgüt meselesi ne teknik bir araç ne de stratejinin ikincil bir unsuru olarak ele alınır. Tam tersine, örgüt, doğrudan doğruya suni denge analizinin zorunlu sonucu olarak ortaya çıkar. Eğer egemenlik, oligarşik dikta biçiminde yoğunlaşmış ve kendisini suni bir denge aracılığıyla yeniden üretir hâle gelmişse, bu yapıyı kıracak öznenin de sıradan bir toplumsal hareketten farklı olması gerekir. Bu formun adı, Çayan’ın terminolojisinde açık ve nettir: Öncü kadro, daha keskin ifadesiyle çelik çekirdek.
Çelik çekirdek, salt disiplinli bir örgütlenme modelini imlemez; devrimci sürecin başlangıç koşuludur. Örgüt burada kitle hareketinin sonucu olarak tezahür etmez; onun önkoşulu olarak kurulur. Bu yönüyle Çayan, Vladimir Lenin’in öncü parti modelini devralır; ancak onu önemli bir kaydırmayla yeniden formüle eder. Lenin’de öncü parti, sınıf bilincini taşıyan ve kitle hareketine yön veren bir araçtır. Çayan’da ise öncü, yalnızca yön vermez; aynı zamanda tarihsel süreci başlatan ve hızlandıran bir yoğunlaşma noktası hâline gelir.
Bu yoğunlaşma, üç temel eksende belirir: İdeolojik netlik, örgütsel disiplin ve eylem kapasitesi. Fakat bu üç eksen, yalnızca örgütün iç işleyişine dair teknik ilkeler olarak kalmaz; devrimci öznenin nasıl kurulacağına dair bir çerçeve oluşturur. Zira suni denge koşullarında, kitlelerin kendiliğinden politikleşmesi beklenemez. Dolayısıyla politikleşme, dışsal bir müdahale ile tetiklenmek zorundadır. Bu müdahalenin taşıyıcısı ise öncü kadrodur.
Tam da bu noktada Çayan’ın teorisi en kritik gerilimini üretir. Öncü, kitlelerin önünde konumlandığında, onların yerine geçme riski de doğar. Bu risk, yalnızca teorik bir ihtimal değil, devrimci hareketlerin tarihsel deneyimlerinde tekrar tekrar ortaya çıkmış bir sorundur. Çayan bu sorunu, öncünün kitleleri temsil etmediğini, onları harekete geçirecek koşulları yarattığını ileri sürerek aşmaya çalışır. Bu nedenle öncü, temsil eden değil; hareketi mümkün kılan bir katalizör olarak düşünülür.
Ancak bu çözüm, gerilimi ortadan kaldırmaz; başka bir düzleme taşır. Temsil sorunu yerini hegemonya sorununa bırakır. Küçük ve disiplinli bir çekirdek, geniş toplumsal kesimler üzerinde nasıl bir hegemonya kuracaktır? Bu soru, Çayan’ın metinlerinde doğrudan yanıtlanmaz; ancak teorinin iç mantığı bu sorunun kaçınılmaz olduğunu gösterir.
Bu noktada örgüt hem bir imkân hem de bir sınır olarak belirir. Bir imkândır; çünkü suni dengeyi kıracak müdahale kapasitesini sağlar. Bir sınırdır; çünkü bu kapasite, kitlesel politikleşme ile birleşmediği takdirde, kendisini dar bir eylem alanına hapsedebilir.
Türkiye Halk Kurtuluş Partisi-Cephesi (THKP-C), bu teorinin somutlaşmış biçimi olarak ortaya çıkar. Ancak bu somutlaşma, teorinin doğrulanması değil; onun sınanmasıdır. THKP-C belgelerinde görülen yoğunluk, “savaş çok yönlüdür” vurgusu, anti-emperyalist ajitasyon dili, disiplin ve merkezileşme Çayan’ın kavramlarının doğrudan örgütsel dile çevrildiğini gösterir. Ancak bu çeviri, aynı zamanda teorinin daralma riskini de beraberinde getirir.
Bu nedenle Çayan’ın örgüt teorisi, kapalı bir model olarak değerlendirmemeli, sürekli olarak şu soruyu yeniden üreten bir alan olarak düşünülmelidir: Devrimci özne, kitlelerin önünde mi yürür, yoksa onların içinden mi doğar? Bu soru, elbette sadece Çayan’ın değil, tüm devrim teorilerinin en temel sorusudur. Ve Çayan’ın verdiği cevap, bu soruyu çözmekten çok, onu keskinleştirmektir.
B. Mahir Çayan’ın devrim kuramı içindeki yeri
Mahir Çayan’ın düşüncesini dünya devrimci teorisi içinde konumlandırmak, onu belirli bir geleneğe yerleştirmekten ziyade, farklı teorik hatların kesişiminde nasıl özgül bir problematik kurduğunu ortaya koymayı gerektirir. Çünkü Çayan’ın metinleri, ne klasik Marksizm’in doğrudan bir uzantısıdır ne de üçüncü dünya devrimci stratejilerinin basit bir türevi. Aksine, bu iki hattın gerilimli karşılaşmasından doğan ve Türkiye’nin özgül tarihsel-toplumsal yapısı içinde yeniden kurulan bir teorik müdahaledir.
Bu müdahalenin en belirgin özelliği, devlet, devrim ve özne arasındaki ilişkinin yeniden tanımlanmasında ortaya çıkar. Çayan’ın düşüncesi, Vladimir İliç Lenin’in devletin sınıf karakterine ilişkin çözümlemesiyle açık bir süreklilik taşır; ancak bu süreklilik, emperyalizmin çevre ülkelerde aldığı özgül biçim üzerinden yeniden kurulmuştur. Çayan’da emperyalizm sadece kapitalizmin en yüksek aşaması olarak ele alınmaz; doğrudan siyasal egemenliğin kurucu bileşeni hâline gelir. Bu nedenle “oligarşik dikta” kavramı, sınıf egemenliğine tekabül etmekle kalmaz, aynı zamanda emperyalizmin içselleşmiş bir siyasal formunu ifade eder. Bu, Leninist çerçevenin bağımlı kapitalizm koşullarında yeniden yazılmasıdır.
Benzer bir yeniden kurma, devrim sürecinin sürekliliği meselesinde de görülür. Çayan’ın “kesintisiz devrim” kavramı, Lev Troçki’nin “sürekli devrim” teorisiyle yüzeysel bir akrabalık taşısa da içerik bakımından farklı bir yönelim izler. Troçki’de süreklilik, kapitalizmin dünya ölçeğindeki eşitsiz gelişimiyle bağlantılı olarak uluslararası bir genişleme zorunluluğuna işaret eder. Çayan’da ise süreklilik, uluslararası bağlamdan ziyade doğrudan suni denge koşullarında devrimci müdahalenin kesintisizliğiyle ilgilidir. Bu nedenle kesintisiz devrim, tarihsel bir zorunluluk olmaktan çok politik bir strateji olarak anlam kazanır. Başka bir deyişle, Çayan’da süreklilik, süreçlerin kendiliğinden ilerlemesi değil, müdahalenin sürekliliğidir.
Bu müdahale sorunu, Çayan’ı kaçınılmaz olarak üçüncü dünya devrimci stratejileriyle ilişkilendirir. Özellikle Mao Zedung’un “halk savaşı teorisi” ve Che Guevara / Régis Debray’nin Foko yaklaşımı, Çayan’ın düşüncesiyle belirli paralellikler taşır. Ancak bu paralellikler, çoğu zaman yanlış bir özdeşlik kurmaya yol açar. Mao’da devrim, belirli bir mekânsal stratejiye, kırdan şehre ilerleyen uzun süreli savaş modeline, dayanırken, Çayan’da böyle bir mekânsal öncelik yoktur. Mücadele, tek bir alana sıkışmaz; aksine çok yönlü ve eşzamanlı bir süreç olarak kavranır. Bu durum, Çayan’ın teorisini Maoist modelden ayıran önemli bir farklılıktır.
Guevara’nın ve Debray’ın Foko teorisi ile Çayan arasındaki ilişki ise daha karmaşık bir karakter taşır. Foko yaklaşımında küçük bir öncü grubun askeri eylemi, devrimci süreci başlatan temel unsur olarak görülür. Bu, öncülüğe kurucu bir rol atfeder. Çayan’da da benzer bir öncü vurgusu vardır; ancak bu vurgu, askeri eylemin kendisine değil, onun yarattığı politik etkiye yöneliktir. Bu nedenle politikleşmiş askeri savaş stratejisi, Foko teorisinin bir tekrarı değil, onun politik bir dönüşümüdür. Çayan, askeri eylemi devrimin merkezi olarak değil, suni dengeyi kıracak politikleşmenin aracı olarak konumlandırır. Bu ayrım, teorik düzeyde küçük görünse de stratejik düzeyde belirleyici sonuçlar doğurur.
Bu noktada Régis Debray’ın Foko teorisini sistemleştiren yaklaşımı ile Çayan arasındaki fark daha da belirginleşir. Debray’de gerilla savaşı, politik sürecin yerini alabilecek bir yoğunluk kazanırken, Çayan’da askeri mücadele hiçbir zaman kendi başına yeterli bir strateji olarak görülmez. Aksine, onun anlamı yalnızca politikleşme kapasitesi ölçüsünde belirlenir. Ancak bu teorik konum, kendi içinde önemli bir risk barındırır: Askeri eylemin politikleşme üretme kapasitesi her zaman garanti değildir ve bu kapasite başarısız olduğunda, mücadele dar bir eylem alanına sıkışabilir. Bu nedenle politikleşmiş askeri savaş stratejisi sürekli yeniden doğrulanması gereken bir varsayımdır.
Çayan’ın düşüncesinin üçüncü dünya devrimci teorileriyle kesiştiği bir diğer nokta, Frantz Fanon’un şiddet anlayışında ortaya çıkar. Fanon, sömürge koşullarında şiddetin salt yıkıcı değil, aynı zamanda kurucu bir rol oynadığını savunur; şiddet, öznenin kendisini yeniden kurduğu bir süreçtir. Çayan’da ise şiddet, bu tür bir psikopolitik dönüşümden ziyade, örgütsel ve stratejik bir işlev kazanır. Şiddet, özneyi içsel olarak dönüştürmekten çok, onu politik bir mücadele içine yerleştirir. Bu nedenle Çayan’ın şiddet anlayışı, Fanon ile kesişmekle birlikte, daha dar anlamda politik bir çerçevede kalır.
Bu karşılaştırmaların en belirgin gerilim noktası ise Antonio Gramsci ile kurulan ilişkide ortaya çıkar. Gramsci’nin hegemonya teorisi, devrimi sadece devletin ele geçirilmesine indirgemez; sivil toplum içinde uzun süreli bir ideolojik ve kültürel mücadele süreçleriyle birlikte düşünür. Bu perspektif, politik mücadelenin zamansal ve mekânsal olarak genişlemesini gerektirir. Çayan’da ise bu tür bir hegemonya inşası, doğrudan mücadele stratejisinin merkezinde yer almaz. Onun teorisi, daha çok yoğunlaşmış müdahale anlarına odaklanır. Bu durum, Çayan’ın düşüncesinde hegemonya kurma süreçlerinin sınırlı kalmasına yol açar ve bu sınırlılık, teorinin en önemli eleştiri noktalarından birini oluşturur.
Bütün bu karşılaştırmalar, Çayan’ın teorisinin belirli bir geleneğe indirgenemeyeceğini açıkça gösterir. O, Leninist devlet analizini, Maoist ve Guevarist stratejilerle temas halinde yeniden kurar; Debray ile tartışır, Fanon ile kesişir ve Gramsci ile gerilim içinde kalır. Bu nedenle Çayan’ın düşüncesi, kapalı bir sistem değil, farklı teorik hatların kesiştiği ve sürekli olarak yeniden tanımlandığı bir alan olarak anlaşılmalıdır.
Bu alanın en belirgin özelliği, kesinlik üretmekten ziyade sorular üretmesidir. Çayan’ın teorisi, devrim sorununa nihai bir cevap sunmaz; aksine bu soruyu daha karmaşık, daha yoğun ve daha kaçınılmaz hâle getirir. Bu nedenle onun düşüncesi, bir çözümden çok bir eşik olarak değerlendirilebilir: geçilmesi gereken değil, sürekli geri dönülen bir eşik.
C. “Üzerine Yazılar”: Devlet Baba’ya isyandan çoğul belleğe ya da Mahir Çayan mirasının çatışmalı yeniden kuruluşu
Mahir Çayan: Toplu Yazılar ve Üzerine Yazılar kitabının ikinci bölümü, ilk bakışta bir anma, yorum ya da tamamlayıcı metinler toplamı olarak okunabilir. Ancak dikkatli bir çözümleme, bu bölümün işlevinin çok daha derin olduğunu ortaya koyar. Burada söz konusu olan, Çayan’ın düşüncesinin açıklanması değil; onun hangi yönlerinin öne çıkarıldığı, hangi eksenlerde yeniden yorumlandığı ve nasıl farklı politik hatlar içinde yeniden üretildiğidir. Dolayısıyla bu bölüm, bir “miras aktarımı”ndan ziyade, doğrudan doğruya bir miras mücadelesini ifade eder. Çayan’ın teorisi burada sabit bir doktrin olmaktan çıkarak, farklı yorumlar tarafından çekiştirilen, parçalanan ve yeniden kurulan bir teorik alan hâline gelir.
Bu alanın ilk güçlü hattı, Ertuğrul Kürkçü’nün metninde belirir. Kürkçü, Türkiye solunun tarihsel bir momentte yaşadığı kopuşu, teorik bir eksiklikten çok, doğrudan politik bir çözülme olarak kavrar. Onun “peygamber Marx” ile yetinen ama Marx’ı “bilgin olarak okumayan” yeni sol eleştirisi, Çayan’ın polemiklerinde yer alan “bilimsel namusluluk” vurgusuyla örtüşür. Ancak Kürkçü’nün asıl müdahalesi, THKP-C’nin tarihsel rolünü tarif ettiği noktada yoğunlaşır: “THKP-C’nin bu somut andaki önemi, devrimcinin Marksist, Marksistin de devrimci olabileceğine işaret etmiş olmasındaydı.” Bu ifade, Çayan’ın teorik konumunu bir birlik momenti olarak kurar; teori ile pratiğin ayrıştığı bir zeminde, bu ayrışmayı aşan bir örnek olarak THKP-C’yi konumlandırır. Ne var ki bu birlik vurgusu, aynı zamanda belirli bir gerilimi de gizler. Çayan’ın düşüncesi burada çatışmalı bir alan olarak değil, tamamlanmış bir bütün olarak okunur ve bu durum, teorinin iç çelişkilerinin görünmezleşmesine yol açar.
Bu bütünlük okumasının karşısında, Mahir Sayın’ın metni Çayan’ı doğrudan bir kopuş ve isyan momenti olarak yeniden kurar. “Devlet Baba’ya sosyalist isyan” vurgusu, bu yeniden kuruluşun merkezinde yer alır. Bu vurgu, yalnızca güçlü bir retorik değil; Çayan’ın “oligarşik dikta” kavramının toplumsal düzlemde aldığı biçimin yoğunlaşmış halidir. “Devlet baba”, devletin bir baskı aygıtı olmanın yan ısıra meşruiyet üreten paternalist bir ideolojik form olarak işlediğini ima ederken; “isyan”, bu ideolojik yapının kırıldığı anı temsil eder. Bu kırılma, Kızıldere anlatısında doruk noktasına ulaşır: “Tarihe ‘ölümüne dayanışma!’ şiarını yazdılar.” Bu cümle, devrimi salt stratejik bir hedef olmaktan çıkararak bir etik-politik varoluş biçimi hâline getirir. Ancak bu yoğunluk, beraberinde belirli bir riski de taşır: Çayan’ın düşüncesi, teorik bir problem alanı olmaktan çıkarak bir etik figüre indirgenebilir. Sayın’ın Régis Debray ve Foko tartışmalarına yaptığı göndermeler, bu indirgenme riskini kısmen dengeler; çünkü burada isyan, yalnızca duygusal değil, aynı zamanda küresel devrimci strateji tartışmalarıyla ilişkili bir moment olarak kurulur.
Bu iki okuma arasındaki gerilim, İlkay Alptekin Demir ve Necmi Demir’in metninde yeni bir teorik düzleme taşınır. Onların müdahalesi, Çayan’ın teorisini reddetmek değil; onun içinde örtük olarak bulunan bir soruyu açığa çıkarmaktır. “Mesele öncünün ne yapacağı değil, hangi sınıfların ne yapacağıydı” ifadesi, bu müdahalenin merkezinde yer alır. Bu cümle, devrim teorisini öncü özne üzerinden değil, sınıfsal hareketin dinamikleri üzerinden yeniden kurar. Böylece suni denge, devletin baskı kapasitesinin yanında sınıfların politikleşme düzeyiyle ilişkili bir olgu olarak düşünülür. Bu yaklaşım, Çayan’ın teorisinde mevcut olan ama tam olarak geliştirilmemiş bir hattı görünür kılar ve öncü ile kitle arasındaki gerilimi teorik bir problem olarak yeniden açar.
Bu teorik tartışma, Abdullah Öcalan’ın metni ve çeşitli değerlendirmeleriyle birlikte farklı bir boyut kazanır. Öcalan’ın “Kızıldere’deki eylem beni sempatizan yaptı… beni etkiledi diyebilirim” ifadesi, Çayan’ın düşüncesinin sadece teorik düzeyde kalmadığını, özneleştirici bir etki yarattığını gösterir. Bu etki, daha açık bir biçimde şu sözlerde ifadesini bulur: “Ben Mahir Çayan’ın çizgisiyle… başladım bu mücadeleye. 40 yıldır Mahir’in çizgisinin kavgasını yürütüyorum.” Bu cümle, Çayan’ın düşüncesinin bir referans olmaktan öte, doğrudan bir politik süreklilik hattı olarak kavrandığını ortaya koyar. Bu süreklilik, İmralı görüşme notlarında dile getirilen “HDP Mahir’in bayrağıdır… o gelenek olmasaydı bizim çıkışımız olmazdı” ifadesiyle daha da somutlaşır. Böylece Çayan’ın mirası, Türkiye solunun sınırlarını aşarak Kürt siyasal hareketi içinde yeniden üretilen bir tarihsel referans hâline gelir. Bu durum, Çayan’ın düşüncesinin sabit bir modele özgülenemeyeceğini, farklı bağlamlarda yeniden kurulan bir açık yapı olduğunu gösterir.
Mahmut Memduh Uyan’ın metni, bu sürekliliği nostaljiye karşı kurduğu eleştiri üzerinden yeniden düşünür. Walter Benjamin’den hareketle geliştirdiği “tehlike anında parlayan anı” kavrayışı, geçmişin ancak bugünün politik müdahalesi içinde anlam kazanabileceğini ileri sürer. “Tehlike anında birden parlayıveren anıyı ele geçirmek ise… iradesi ve cüretidir” ifadesi, Çayan’ın mirasını bir hatırlama nesnesi olmaktan çıkararak, güncel bir politik imkân olarak yeniden kurar. Ancak bu yaklaşım da bir gerilim içerir: Geçmişin bugüne taşınması, onun tarihsel özgüllüğünü silikleştirme riski taşır. Bu nedenle Uyan’ın metni hem bir imkân hem de bir uyarı olarak okunmalıdır.
Bu tartışma hattı, Merih Cemal Taymaz ve Işık Ergüden’in metinlerinde daha da derinleşerek bellek ve estetik düzlemine taşınır. Taymaz’ın “ortak bir belleğin… ihtiyaç duyduğumuz sol estetik ve moral alanın açılmasına katkıda bulunamıyor” ifadesi, devrimci hareketin salt politik stratejiyle değil, aynı zamanda duygusal ve estetik bir alanla kurulduğunu vurgular. Ergüden ise bu belleği “palimpsest” kavramı üzerinden düşünerek, Çayan’ın mirasını katmanlı ve çoğul bir yapı olarak tanımlar: “Kolektif deneyimlerle bireysel yazgıları bu palimpsest üzerinde çakıştırabileceğimiz bir bellek.” Bu yaklaşım, mirası sabitlemek yerine sürekli yeniden yazılan bir alan olarak kurar ve Çayan’ın düşüncesini tekil bir anlatıdan kurtarır.
Son olarak M. Ender Öndeş’in metni, bu mirası ulusal bağlamın dışına taşıyarak küresel bir devrim perspektifi içinde yeniden konumlandırır. “Kırmızı bölgelerin devrimci yoldan çoğaltılması” vurgusu, Çayan’ın kesintisiz devrim anlayışını dünya ölçeğinde düşünmeye çağırır ve onun düşüncesini yalnızca Türkiye’ye ait bir deneyim olmaktan çıkarır.
Bütün bu metinler birlikte okunduğunda ortaya çıkan şey, tekil ve kapalı bir miras çıkmaz. Parçalı, çatışmalı ve sürekli yeniden kurulan bir teorik alandır gördüğümüz. Bu çeşitlilik, bir dağınıklık değil; Çayan’ın düşüncesinin canlılığının göstergesidir.
Sonuç
Mahir Çayan’ın düşüncesi, tamamlanmış bir teori olarak analiz edilemez; sürekli yeniden açılan bir teorik gerilim alanı olarak okumak icap eder. Bu nedenle onun mirası korunması gereken bir bütün olarak sabitlenemez; üzerinde yeniden düşünülmesi gereken bir mücadele zemini olarak mana kazanır. Bu zeminin en belirgin özelliği soruları çoğaltmasıdır. Ve belki de Çayan’ın düşüncesini bugün hâlâ önemli kılan şey tam olarak budur: Cevaplardan çok soruları kapanamaz hâle getirmesidir.
TÜRKMEN, Emir Ali (haz.), Mahir Çayan: Toplu Yazılar ve Üzerine Yazılar, Ankara, Dipnot Yayınları, 2026.