Ocak 2026’nın sonunda, CHP’den istifa edip AKP’ye geçen Mersin Milletvekili Hasan Ufuk Çakır, katıldığı bir programda açlık sınırının altında yaşamaya çalışan emeklilere şöyle seslendi: “Efendim 20 bin lira ne? Emekli maaşı. Bunun üzerinde tepinip duruyorlar. Kardeşim, sen İsviçre’de yaşamıyorsun.” Gerekçesi de ilginçti: Türkiye’nin bir yanında Yunanistan, bir yanında Ermenistan, aşağıda Suriye vardı; işgal güçleri hazır bekliyordu. Kısacası düşman kapıdaydı ve emekli buna razı olmalıydı.
Biz İsviçre’de yaşıyoruz. Bu ülkenin dünyanın en zengin ülkelerinden biri olduğunu biliyoruz, ama o zenginliğin kimin elinde toplandığını da biliyoruz. Burada da kiralar her yıl artıyor, sağlık sigortası primleri her sonbahar ailelerin bütçesini biraz daha daraltıyor. Temizlikte, bakımda, inşaatta, otel ve lokantalarda düşük ücretle, güvencesiz çalışan yüz binlerce emekçi ay sonunu getirmek için mücadele ediyor. Bu ülkenin emeklilerinin bugün sahip olduğu haklar da kimsenin lütfu değil; yüz yılı aşkın bir sınıf mücadelesinin, grevlerin ve ödenen bedellerin ürünü. Şimdi o hakların bir parçası, Türkiye’de yaşayanların da çok iyi tanıdığı bir yöntemle geri alınmak isteniyor: KDV ile.
1918: Bir genel grevin talebi
İsviçre’deki devlet emeklilik sigortası AHV’nin (Alters- und Hinterlassenenversicherung / Yaşlılık ve Ölüm Sigortası) hikâyesi, Birinci Dünya Savaşı’nın son günlerinde başlıyor. İsviçre savaşta tarafsızdı, ama İsviçre’de de emekçiler yoksul ve açtı. Fiyatlar fırladı, ücretler eridi, gıda karneleri 1918 sonbaharında en düşük seviyesine indi. Birçok işçi ailesi yemeğini yetkililerin kurduğu aşevlerinden alıyordu.
Bu yoksulluğun ortasında İsviçre, Avrupa’nın devrimci hareketlerinin de buluşma yeriydi. 1915’te Bern yakınlarındaki Zimmerwald köyünde, aralarında Lenin ve Troçki’nin de bulunduğu savaş karşıtı sosyalistler toplanmış ve emperyalist savaşa karşı ortak bir bildiri yayınlamışlardı. 1917’de Rusya’da Ekim Devrimi gerçekleşti. Kasım 1918’de Zürich’in işçileri devrimin birinci yıldönümünü kutlamaya hazırlanırken Almanya’da imparatorluk yıkılıyordu.
İsviçre burjuvazisi korktu. İsviçre hükümeti Federal Konsey, General Ulrich Wille’nin talebiyle Zürich’e asker yığdı. Buna karşı sendikaların ve Sosyal Demokrat Parti’nin ortak mücadele organı Oltener Aktionskomitee, 9 Kasım’da 19 kentte bir günlük protesto grevi ilan etti. Zürich’in işçileri grevi sürdürünce komite, 12 Kasım 1918’den itibaren ülke çapında süresiz genel grev çağrısı yaptı. Yaklaşık 250 bin işçi iş bıraktı.
Grevin dokuz talebi vardı. Bunların arasında Meclis seçimlerinde nispi temsil, kadınlara seçme ve seçilme hakkı, haftalık 48 saat çalışma, gıda arzının güvence altına alınması ve yaşlılık ve malullük sigortası vardı. Bir talep de bugün özellikle önemli: devlet borçlarının büyük servetlerden alınacak bir vergiyle ödenmesi.
Hükümet taleplerin hiçbirini kabul etmedi ve grev komitesini tehdit etti: Grev hemen bitmezse ordu devreye girecekti. Komite, olası bir iç savaşı önlemek için 14 Kasım sabahı grevi bitirdi. Grevin son günü Grenchen’de askerler üç genci vurarak öldürdü.
Grev yenilgiyle bitti, ama bu yenilgi boşa gitmedi. Burjuvazi bir daha böyle bir genel grevle karşılaşmamak için sonraki on yıllarda grevin taleplerinin önemli bir kısmını kabul etmek zorunda kaldı. Nispi temsille ilk seçimler 1919’da yapıldı, çalışma süreleri kısaltıldı, ücretler arttı. Yaşlılık sigortası 1925’te anayasaya girdi. İlk yasa 1931’de halkoylamasında reddedildi; AHV ancak İkinci Dünya Savaşı’nın ardından, 1947’de halkın yüzde 80’inin oyuyla kabul edildi. 1 Ocak 1948’de ilk emekliler 40 ile 70 frank arasında maaş almaya başladı. Kadınlar ise federal düzeyde seçme hakkına ancak 1971’de kavuştu.
Yani AHV, işçi sınıfının örgütlü gücünün ve burjuvazinin devrim korkusunun ürünüdür. Bunu en iyi bilenler de sağcılardır. İsviçre’nin en büyük partisi olan sağcı İsviçre Halk Partisi SVP, grevin 100. yıldönümünde yayınladığı metne “Halka, yetkililere ve askerlere teşekkür” başlığını koydu. Bugün 13. maaşa karşı çıkan da aynı parti.
AHV nasıl bir sistem?
Türkiye’deki okur AHV’yi, SGK emekliliğinin İsviçre’deki karşılığı olarak düşünebilir. Ama AHV’yi bu ülkenin en adil sosyal kurumu yapan, 1948’den beri koruduğu bir mantık var. Primi işçi ve işveren yarı yarıya öder ve prim maaşın tamamından, tavansız olarak kesilir. Emekli maaşının ise bir tavanı vardır: En yüksek AHV maaşı, en düşüğünün iki katıdır. Yılda milyonlarca frank kazanan bir banka yöneticisi maaşının tamamı üzerinden prim öder, ama alacağı emekli maaşı bir temizlik işçisinin maaşının en fazla iki katı olur. Böylece AHV, kapitalist bir ülkenin ortasında yüksek gelirden düşük gelire para aktaran bir dayanışma kurumu olarak çalışır.
Sermayenin AHV’den hoşlanmamasının temel nedeni de budur. Sermaye bunun yerine emeklilik kasalarını, yani kârın ve piyasanın mantığıyla işleyen ikinci basamağı büyütmeyi tercih eder. Türkiye’de yaşayanlar bunu, Bireysel Emeklilik Sistemi’nin zorunlu ve çok daha büyük bir hali olarak düşünebilir. 2024’te bu kasalardaki maaşları düşürecek bir reform halkın önüne geldi: Emeklilik birikiminin maaşa dönüşüm oranı yüzde 6,8’den 6’ya inecek, 300 bin franklık birikimi olan biri yılda 2.400 frank, yani yüzde 12 daha az emekli maaşı alacaktı. Halk bu reformu yüzde 67 oyla reddetti.
2024: Sandıkta kazanılan zafer
Aynı yıl, Mart 2024’te AHV tarihi bir zafer kazandı. İsviçre’de 100 bin imza toplayan yurttaşlar bir anayasa değişikliğini doğrudan halkoyuna sunabiliyor. Sendikaların ve solun başlattığı böyle bir girişimle halk, emeklilere yılda bir kez ek ödeme, yani 13. maaş verilmesini yüzde 58 oyla kabul etti. İsviçre tarihinde ilk kez bir halk girişimiyle AHV genişletildi. Üstelik bu zafer, patronların, bankaların ve sağ partilerin “AHV iflas eder, gençlerin geleceği çalınır” diye yürüttüğü kampanyaya rağmen kazanıldı. İlk 13. maaş bu Aralık’ta ödenecek: bekâr bir emekli için yılda en fazla 2.520 frank, evli bir çift için 3.780 frank.

Mücadele şimdi “kim ödeyecek?” sorusunda
Sermaye sandıkta yenildi. Ama kapitalizmde emekçilerin hiçbir kazanımı kendiliğinden kalıcı olmaz: Ya mücadeleyle onu büyütürüz ya da sermaye onu adım adım geri alır. Şimdi olan da bu. Sandıkta yenilen sermaye saldırısını başka bir yöne taşıdı. Soru artık “13. maaş olacak mı?” değil, “13. maaşı kim ödeyecek?”
Meclis’in önünde iki yol vardı. Birincisi, AHV’nin kendi dayanışma mantığına uygun olarak primleri biraz artırmaktı. Bu yolda yükün yarısını işverenler taşırdı ve çok kazanan çok öderdi. İkincisi KDV’yi artırmaktı. Bu yolda yükün tamamı, kasada alışveriş yapan herkesin sırtına binerdi.
Sağ çoğunluk ikinci yolu seçti. Büyük şirketlerin çatı örgütü Economiesuisse (Dachverband der Schweizer Wirtschaft), ücret primlerinin kullanılmasını “kesinlikle” reddetti. Federal Konsey 13. maaşı KDV ile finanse etmeyi önerdiğinde de bu kararı “memnuniyetle karşıladığını” yazdı.
Sağ liberal FDP’nin şiarı “Ücretlere dokunmayın!” oldu. İsviçre Meclisi’nin büyük kanadı olan Ulusal Meclis’te prim artışı 98’e karşı 96 oyla, yani sadece iki oy farkla düştü ve geriye KDV’nin arttırılması seçeneği kaldı.
1918’deki grevciler devletin borçlarını büyük servetlerin ödemesini istiyordu. 108 yıl sonra İsviçre devleti, emeklilerin hakkını ödemek için yine en kolay yolu seçiyor: Servete değil, tüketime vergi.
İsviçre’nin TÜSİAD’ı, İsviçre’nin MESS’i
Bu isimleri iki ülkenin okuru için de tanıdık kılmak gerekiyor. Economiesuisse, İsviçre’nin büyük şirketlerinin, bankalarının ve sigorta devlerinin çatı örgütü; yani Türkiye’deki TÜSİAD’ın İsviçre’deki karşılığı. İsviçre İşverenler Birliği (Schweizerischer Arbeitgeberverband), TİSK’in muadili. Swissmem ise makine, elektrik ve metal sanayicilerinin örgütü; Türkiye’de metal işçilerinin toplu sözleşme masasında karşısına oturan MESS’in İsviçre’deki akrabası.
İsviçre’deki ve Türkiye’deki bu örgütler aynı dili konuşuyor.
İsviçre’de Economiesuisse ücret primini reddetti, KDV artışını memnuniyetle karşıladı. Mart 2024’te İşverenler Birliği ile birlikte emeklilik yaşını 66’ya çıkarmak isteyen girişimi destekledi. Swissmem bugün KDV artışına Hayır derken “gerçek reform” istiyor. Aynı Swissmem, 29 Kasım’daki bir başka oylamada, silah ihracatını serbestleştiren yasa için Economiesuisse ve sağ partilerle birlikte 3 milyon frankı aşan bir Evet kampanyası yürütüyor; bu, karşı tarafın bütçesinin yaklaşık beş katı. Emekliye para yok, silah ihracatına kampanya bütçesi var.
Türkiye’de emeklilikte yaşa takılanlar, yani EYT’liler, yıllarca süren mücadelenin sonunda 2023’te haklarını aldı. Erdoğan o güne kadar “İskandinav ülkelerinin hepsi bu sistemle battı” diyerek karşı çıkıyordu; tıpkı İsviçre’de sağın 13. maaşa “AHV batar” diye karşı çıkması gibi. Düzenleme tartışılırken TİSK, yasanın işverene ciddi yük getirmemesini istedi ve sonunda hükümetten işverenler için prim kolaylığı ve kıdem tazminatlarını ödemeleri için kredi desteği aldı. MESS ile metal işçileri arasındaki toplu sözleşme uyuşmazlıklarında grevler “erteleme” adı altında defalarca yasaklandı; en son Aralık 2024’te Cumhurbaşkanı kararıyla. Türkiye’de vergi yükü de on yıllardır aynı yöne kaydırılıyor: 1980’de toplam vergilerin yüzde 37’si kadar olan dolaylı vergilerin payı bugün yarıyı aşıyor ve 2023 yazında KDV oranları yüzde 8’den 10’a, 18’den 20’ye çıkarıldı.
Formül iki ülkede de aynı: İşverene yük getirmeyin, sistemin batacağını söyleyin, faturayı tüketime ve emekçiye kesin.
Hesap kitap
Önerilen şu: Normal KDV oranı 2028’den itibaren yüzde 8,1’den 8,5’e çıkacak ve bu artış süresiz olacak. Gıda gibi temel ihtiyaçlar artışın dışında tutuluyor. Pratikte normal orana tabi her 100 franklık harcama yaklaşık 37 rappen, yani 37 kuruş pahalanıyor. İsviçre Sendikalar Birliği’nin hesabına göre bu, kişi başına ayda 5 ile 10 frank arasında bir yük demek.

“Bu kadar küçük bir miktar için neden Hayır?” diyenler olacak. Asıl tablo toplam rakamlarda ortaya çıkıyor. KDV artışı yılda yaklaşık 1,5 milyar frank getirecek ve bu paranın tamamı kasada, tüketiciden toplanacak; işverenlerin payı sıfır. Aynı tutar prim yoluyla toplansaydı, bunun yarısını, yani yılda yaklaşık 750 milyon frankı işverenler öderdi. Artış süresiz olduğu için on yılda kabaca 15 milyar frank eder. Prim yoluyla toplansaydı bunun 7,5 milyarı patronların cebinden çıkacaktı. KDV seçildiği için bu para patronun cebinde kalıyor ve emekçinin cebinden çıkıyor.
Tablonun öbür yüzü de en az bu kadar önemli. 13. maaşın yıllık maliyeti 4 ile 5 milyar frank arasında, ama KDV artışı bunun ancak üçte birini karşılıyor. Federal devletin payı eklense bile maliyetin yaklaşık yarısı hâlâ karşılıksız kalıyor. Yani önümüze konan çözüm sorunu çözmüyor; faturayı emekçiye kesiyor, açığı da yerinde bırakıyor.
Biçimde vermek, özde geri almak
Bütün tartışmanın özü şu: 13. maaş primle finanse edilseydi, yüksek gelirden düşük gelire, sermayeden emeğe yapılan bir aktarım olacaktı. KDV ile finanse edildiğinde ise büyük ölçüde emekçilerin kendi aralarında yaptığı bir aktarıma dönüşüyor. Bugün çalışan emekçi, dünün emekçisinin 13. maaşını kasada ödüyor; emekli de kendi 13. maaşının bir kısmını alışveriş yaparken geri veriyor.
Sermaye sandıkta kazanılan hakkı açıkça geri alamadı, ama o hakkın içini boşaltmanın yolunu buldu. Hak biçimde veriliyor, özde geri alınıyor. Sınıflar arasında kazanılmış bir hak, sınıfın kendi içindeki bir bölüşüme çevriliyor.
Bu ilk de değil. AHV, 1999’dan bu yana üçüncü kez KDV ile finanse ediliyor. Yolun nereye gittiği de belli: Federal Konsey, Haziran 2026’da ordu harcamaları için 2028’den itibaren on iki yıl sürecek ayrı bir KDV artışını Meclis’e sundu. İki artış birden geçerse KDV yüzde 9’a, yani bu ülkenin tarihindeki en yüksek seviyeye çıkacak. Emekliye kuruş kuruş hesap soran devlet, silahlanma için aynı kasadan milyarlar toplamaya hazırlanıyor.
Burada Hasan Ufuk Çakır’ın sözüne geri dönmek gerekiyor. Türkiye’de emekliye etrafımızın düşmanla çevrili olduğu söyleniyor ve razı olması isteniyor. İsviçre’de ise aynı mantık daha kibar bir dille kuruluyor: Avrupa silahlanıyor, biz de silahlanmalıyız, faturayı da KDV ile ödeyeceğiz. İki ülkede de militarizm, sosyal hakların karşısına en güçlü bahane olarak çıkarılıyor.
Etliye sütlüye karışmayan demokrat-sol çevreler
Bizim için bu oylamada bir ikilem yok: Faturayı emekçiye kesen her düzenlemeye Hayır deriz. Ama sosyal demokratlar ve kimi sendikalar “sağ güçlenmesin” diye abes bir Evet’i savunuyor; kimi sol ve demokratik kitle örgütleri ise oy serbestliği vererek etliye sütlüye karışmıyor. Oysa KDV açığın ancak bir kısmını kapattığı için sağ “AHV batıyor” demeye her hâlükârda devam edecek. Bu Evet sağın elinden hiçbir koz almıyor; yalnızca KDV’yi kalıcılaştırıyor.
Avrupa’da solun bir kesimi uzun zamandır bu hastalığı taşıyor: Kimseyi kızdırmamak için sağın zemininde “kötünün iyisi”ni savunuyor. Ama etliye sütlüye karışmamak tarafsızlık değildir; sermaye ile emek arasındaki mücadelede taraf tutmamak, güçlünün tarafını tutmaktır. Üstelik 13. maaşı kazananlar da bu sendikalar ve bu soldu: 2024’te sermayenin korku kampanyasına boyun eğmediler, açık konuştular ve kazandılar. Bugün aynı kazanımı savunurken geri adım atmaları, kendi zaferlerini sermayeye teslim etmek demek.
İki ayrı Hayır
Sağ partiler de Hayır diyor. SVP, delegeler kurulunda Hayır kararını 290’a karşı 3 oyla aldı. Ama bu Hayır’ın bizimkiyle hiçbir ortak noktası yok. SVP 13. maaşın “tasarrufla”, yani başka sosyal kesintilerle karşılanmasını istiyor. Swissmem gibi sanayici örgütleri ise Hayır’ı “gerçek reformlara Evet” diye sunuyor.
Bu “gerçek reform”un ne anlama geldiğini biliyoruz. Sağ ve sermaye, 2022’de kıl payı kazandıkları bir oylamayla kadınların emeklilik yaşını AHV21 reformuyla 64’ten 65’e yükseltti. Sıradaki hedef hepimizdik. Mart 2024’te, 13. maaşın kabul edildiği gün, FDP’nin gençlik örgütünün emeklilik yaşını önce 66’ya çıkarıp sonra yaşam beklentisine bağlamak isteyen girişimi de oylandı. İşveren örgütlerinin desteklediği bu girişimi halk yüzde 75 oyla reddetti. Aynı gün sermaye sandıkta iki kez yenildi: Halk daha geç emekliliğe Hayır, daha güçlü bir AHV’ye Evet dedi.
Yani aynı kelime iki zıt anlam taşıyor: Onların Hayır’ı daha az AHV ve daha geç emeklilik demek; bizim Hayır’ımız faturası sermayeye kesilen daha güçlü bir AHV. Talebimiz net: 13. maaş, işveren payı olan primlerle finanse edilsin.
Kadınlar ve göçmenler
AHV, kadınlar için bu ülkenin mevcutlar içinde en eşitlikçi emeklilik kurumu. Çocuk ve yakın bakımına ayrılan yıllar prim hesabında kazanç sayıldığından ve evlilik süresince elde edilen gelirler eşler arasında bölündüğünden, kadınların AHV maaşları erkeklerinkinden ortalama yalnızca yüzde 2,7 daha düşük. Asıl uçurum emeklilik kasalarında. Düşük ücretli, yarı zamanlı ve güvencesiz işlerde çalışan, ev işini ve bakım emeğini ömür boyu karşılıksız yapan kadınlar bu kasalarda çok az birikime sahip oluyor. Bu yüzden Federal İstatistik Ofisi’ne göre kadınların toplam emeklilik geliri erkeklerinkinden yaklaşık üçte bir daha düşük ve yaşlılıkta AHV’ye en çok dayananlar onlar. KDV ise kadınları iki kez vuruyor: Çalışırken düşük gelirlerinin daha büyük kısmını vergiye veriyorlar, emekliyken de en çok güvendikleri hakkın bedelini her alışverişte geri ödüyorlar.
Bir de sesi sandığa yansımayanlar var. İsviçre’de yaşayanların dörtte birinden fazlası yabancı uyruklu ve federal oylamalarda oy hakları yok. Bu ülkenin hastanelerini, bakımevlerini, inşaatlarını ve temizliğini ayakta tutan yüz binlerce göçmen bu vergiyi her gün ödeyecek, ama sandıkta tek kelime söyleyemeyecek. Üstelik tam AHV maaşı için 44 yıl prim ödemek gerekiyor ve eksik her yıl için maaş yaklaşık yüzde 2,3 kesiliyor. Yeni emeklilerin yaklaşık dörtte biri tam maaş alamıyor; bunların çoğu bu ülkeye yetişkin yaşta gelen göçmenler. Yani göçmen vergiyi tam ödüyor, emekli maaşını eksik alıyor. Göçmen kadınlar ise üç kat güvencesizlik yaşıyor: emekçi oldukları için, kadın oldukları için, göçmen oldukları için.
Sermaye sınır tanımadan dolaşırken bizi pasaportlarımıza, oturma izinlerimize, “yerli” ve “yabancı” diye bölmek, birbirimize karşı kışkırtmak istiyor. Sermayenin sınır tanımamasına cevabımız, emeğin sınır tanımayan dayanışmasıdır.
Sermaye sınır tanımıyor, mücadelemiz de tanımamalı
İsviçre’de yaşanan, tek bir ülkenin meselesi değil. Avrupa’nın dört bir yanında sermaye aynı formülü uyguluyor: daha geç emeklilik, daha düşük maaş ya da faturayı emekçiye kesmek.
Fransa’da Macron hükumeti 2023’te emeklilik yaşını 62’den 64’e çıkardı. Milyonlarca işçi aylarca sokaklardaydı; hükmet yasayı Meclis’te oylatmadan, anayasal bir yetkiyle geçirdi. Belçika’da emeklilik yaşının 66’ya çıkarılmasına ve emekli maaşlarındaki kesintilere karşı sendikalar 2025’ten bu yana art arda genel grevler yapıyor. Türkiye’de ise DİSK-AR’ın 2024 raporuna göre emekliler Avrupa’nın en düşük ikinci emekli maaşıyla yaşamaya çalışıyor; seslerini yükselttiklerinde de “Sen İsviçre’de yaşamıyorsun” cevabını alıyorlar.
Yöntemler farklı, ama hedef aynı: emeğin yarattığı zenginliğin emekliye düşen payını küçültmek. Bu yüzden Paris’teki grevciyle Brüksel’deki sendikacının, Ankara’da meydana çıkan emekliyle Bern’de sandığa giden emekçinin, MESS’in karşısında grev yasağını tanımayan metal işçisiyle İsviçre’de KDV’ye Hayır diyen göçmenin mücadelesi aynı mücadeledir.
1918 de bize bunu öğretiyor. İsviçre genel grevi tek başına doğmadı; Zimmerwald’da buluşan savaş karşıtı sosyalistlerin, Rusya’daki devrimin, Almanya’da çöken imparatorluğun yarattığı uluslararası bir dalganın parçasıydı. AHV, o dalganın İsviçre’ye bıraktığı mirastır. Bugün o mirası savunmak için de aynı enternasyonal bilince ihtiyacımız var.
Biz göçmenler bu bilincin canlı köprüsüyüz. Çalışma hayatımız zaten sınırları aşıyor: İsviçre’de ödediğimiz primler burada, Türkiye’de ödediklerimiz orada sayılıyor. Emeğimiz iki ülkede birden sömürülüyor, haklarımız iki ülkede birden budanıyor.
Bizim cevabımız
Kardeşim, biz İsviçre’de yaşıyoruz. Burada şunu gördük: Emeklinin hakkını coğrafya değil, örgütlü mücadele belirler. AHV, 1918 genel grevinin taleplerinden biriydi; Grenchen’de vurulan üç gencin ve otuz yıl süren mücadelenin sonunda 1947’de kazanıldı. 13. maaşı da 2024’te, sermayenin bütün korku kampanyasına rağmen sandıkta biz kazandık. Türkiye’de EYT’liler de haklarını yıllarca süren örgütlü mücadeleyle aldı.
Sermaye ise iki ülkede de kazanılan hakkı ertesi gün geri almaya çalışıyor. Türkiye’de emekliye 20 bin lirayla yetinmesi söyleniyor, İsviçre’de emeklinin hakkının faturası KDV ile yine emekçiye kesiliyor. Sermayenin hesabı her yerde aynı: Bedeli emekçi ödesin, kazancı sermaye toplasın.
Bu yüzden 29 Kasım’da AHV’nin KDV ile finansmanına Hayır diyoruz. Oy hakkı olan bütün emekçileri Hayır demeye çağırıyoruz.
Bütün dünyada sermayenin dili kâr, emekçinin dili mücadeledir.
Direne direne kazanacağız.
