Emek Servisi, (SH), (NG)
COP31’e ev sahipliği yapan Türkiye’de, kömürlü termik santraller ve maden sahaları; sera gazı emisyonları, hava kirliliği, su ve toprak üzerindeki etkileri ile maden genişletme projeleri adı altında tarım ve orman alanlarının imara açılması sıkça gündeme gelmekte. Bu politikalara karşı çıkan çevre örgütleri, yerel halk ise polis ve jandarmanın baskısı ile karşılaşmakta.
Aynı zamanda işyeri güvenliğinin yetersizliği, gerekli denetimlerin yapılmaması, madenlerde iş cinayetleri sonucunda ölmelerine ya da ölümcül hastalıklara neden olmakta.
Bu bağlamda, Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı’nın (TEPAV), Türkiye’deki madenci ölümlerini karşılaştırmalı olarak değerlendirdikleri araştırması çarpıcı sonuçlar içermekte.
Kalkınma Programı Direktörü H. Ekrem Cunedioğlu ve araştırmacı Rovshana Hagverdiyeva tarafından yapılan araştırmanın ilk bölümünde kömürden çıkışı planlayan ülkelerin aksine Türkiye’nin kömür kullanımını artırmış olmasına ve kömür üretmeye devam eden ülkelerin madenci ölümlerini nasıl azalttığına dair yarım asırlık deneyimin Türkiye’de uygulanmadığı ele alınıyor. İkinci bölümde kömürden çıkış tartışması ve Türkiye’nin bu tartışmadaki konumu, üçüncü bölümde 2014 sonrasında madenci ölümlerindeki seyir küresel ölçütlerle inceleniyor. Dördüncü bölüm, ölümleri azaltan ülkelerin ve kapanış takvimi izleyen ülkelerin deneyimini, beşinci bölüm bu deneyimin Türkiye’de neden karşılık bulmadığını tartışıyor. Son bölümde de politika önerilerini sunuyor.
Araştırmada öne çıkan bulgular
• Avrupa’da kömürden çıkış bir takvime bağlanmışken Türkiye’nin kömürden çıkış takvimi bulunmamakta, yerli kömür, kamu desteğiyle ayakta tutulmaktadır.
• Elektrik üretiminde kömürün payı Avrupa ülkelerinde düşürülürken Türkiye’de artırıldı.
• Madencilik ve taş ocakçılığında Türkiye’nin ölüm oranı OECD ortalamasının üç katıdır.
• Milyon ton üretim başına ölümde Türkiye, ABD’nin 1970’lerin ilk yarısındaki düzeyindedir. Çin ile fark 2016-2018’de 2,0 kat iken 2022-2024’te 5,0 kata çıkmıştır.
• Madencilikteki iş cinayetlerinde ölenlerin yarısından fazlası mermer, kum, çakıl ve taş ocaklarında hayatını kaybetmektedir. Kömür işçileri arasında kömür tozunun akciğerde birikmesiyle gelişen meslek hastalıkları ise kayıt tutulmadığı ya da kaydın tutulması engellendiği için görünmez konulardan biridir.
• Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) sahalarında yeraltı kömür üretiminin tamamı özel işletmelerce yapılmakta. Yeraltı işletmelerine verilen maliyet desteğinin yarısı 2026’dan itibaren üretim artışına bağlanmış, bu destek ve yerli kömür santrallerine verilen alım garantisi ise iş sağlığı ve güvenliği koşulu taşımamaktadır.
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın 2024 teftişlerinde yeraltı kömür madenlerinde tespit edilen aykırılıkların yalnız %24’ü giderilmiştir.
• Kömürden çıkışın da bir maliyeti vardır ve bu maliyet en çok madencinin kendisine düşmektedir. Ocak kapanışıyla işini kaybeden madencilerin kazancı %80-90 düşüyor. Almanya’nın 2007’de çıkardığı kömür finansman yasası, kapanışı on bir yıla yaymış ve yaşı ilerlemiş madencilere emekliliğe kadar köprü ödemesi öngörmüştür. Çıkışı planlayan ülkeler, madenciyi korumanın yolunu kömürü güvenli üretmekte ve ocakları adil biçimde kapatmakta aramaktadır. Türkiye ise bu iki yolun hiçbirinde ilerlememektedir.
• SGK istatistik yıllıkları 2014 sonrasında kömür madenciliğinde ölçülebilir bir iyileşme olduğunu göstermekte ancak bu iyileşme Türkiye’yi madencilikte güvenli ülkeler arasına taşımaya yetmemektedir.
• İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği (İSİG) Meclisi’nin düzenli olarak yayımladığı İş Cinayetleri Raporlarına göre, 2026 yılının ilk 10 ayında en az 1930 işçi iş cinayetlerinde hayatını kaybetti ve bunların 68’i madencilik işkolunda çalışmaktaydı. Ekim ayı raporunda, yalnızca bu ay içerisinde madencilik işkolunda 12 işçi ölümünün kaydedildiği belirtilmektedir.
• Madenlerde yaşanan iş cinayetlerinin davalarında yaşanan gelişmeler hesap verebilirlik ve denetim mekanizmalarının etkinliğini konusunda soru işaretleri doğurmaktadır. Dolayısıyla, maden kazaları yalnızca teknik arızalar veya münferit olaylar olarak ele alınamayacağını; denetim, iş güvenliği uygulamaları ve hesap verebilirlik mekanizmalarının da birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Kazaların ardından yürütülen soruşturmaların ve alınan idari kararların, benzer olayların tekrarını önleyecek sonuçlar üretip üretmediği ise Türkiye’de madencilik sektörünün temel sorunlarından biri olmaya devam etmektedir.
Sonuç ve öneriler
Araştırmaya göre, kömürden çıkışı planlayan ülkeler kapanışın maliyetini madenciyi koruyacak biçimde yönetirken Türkiye, kömür kullanımını artırmakta ve yeni santral kapasitesini kamu desteğine bağlamaktadır. Türkiye’de madenlerde ölüm oranı ABD’nin yarım asır önceki düzeyinde kalmaktadır. Bu tablonun arkasında teknik bilgi eksikliğinden çok bir teşvik yapısı durmakta. Kamu, yeraltı kömürünü sözleşmeli işletmelere ürettirmekte, maliyet desteğini üretim artışına, alım garantisini ücretin ödenmesine bağlamakta, ancak güvenliği hiçbir ödeme koşuluna dönüştürmemektedir. Bu koşullarda güvenlik, kömürün maliyetine eklenen değil, ondan tasarruf edilen bir kalem olarak fiyatlanmaktadır. Aşağıdaki öneriler, kömür üretimi sürdüğü sürece güvenliği maliyetin parçası hâline getirmeyi ve çıkışı madenciyi koruyan bir takvime bağlamayı amaçlamaktadır.
1. Yeraltı maden işletmelerine verilen maliyet desteğindeki üretim artışı koşulu kaldırılmalı, desteğin koşullu kısmı ve yerli kömür santrallerine verilen alım garantisi iş sağlığı ve güvenliği performansına bağlanmalıdır. Ölümlü kaza yaşanan ya da giderilmemiş ağır aykırılık bulunan işletmelerde destek askıya alınmalıdır.
2. TKİ’nin rödovans sözleşmelerine iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri ve sözleşmenin feshine bağlı yaptırımlar eklenmeli, ton fiyatı güvenlik harcamalarını karşılayacak biçimde belirlenmelidir.
3. Yeraltı kömür ocaklarının yılda en az dört kez kapsamlı denetlenmesi yasayla zorunlu hâle getirilmeli, MAPEG denetimi Ankara’dan geçici görevlendirme yerine maden havzalarında kalıcı kadrolarla yürütülmeli, daimi nezaretçinin ücreti ve atanması işverenden bağımsız bir mekanizmaya bağlanmalıdır. Denetim programı, madencilik ölümlerinin yarısının gerçekleştiği taş ve mermer ocaklarını da kapsamalıdır.
4. ILO’nun 176 sayılı Sözleşmesi uyarınca madencilerin seçtiği güvenlik temsilcilerine denetimlere katılma ve ciddi tehlike karşısında üretimi durdurma yetkisi tanınmalı, bu yetkiyi kullanan işçiler misillemeye karşı korunmalıdır.
5. İşin durdurulması ile idari para cezası yeniden birlikte uygulanmalı, tekrarlanan ciddi aykırılıklar ocağın otomatik olarak üretimden çekilmesine bağlanmalı ve teftiş sonuçları işletme adıyla kamuoyuna açıklanmalıdır.
6. Ölümlü maden kazalarında denetimle görevli kamu görevlileri hakkında soruşturma, 4483 sayılı Kanun kapsamındaki izin şartından çıkarılmalıdır.
7. Yeraltında çalışan ve çalışmış madencilere ILO pnömokonyoz sınıflamasına uygun periyodik radyolojik tarama zorunlu hâle getirilmeli, tarama işten ayrılmadan sonra da sürdürülmeli, meslek hastalığı tanısı iş kazası prim oranına yansıtılmalıdır.
8. Türkiye, 2053 net sıfır hedefiyle uyumlu bir kömürden çıkış takvimi ve bu takvime bağlı bir adil geçiş planı hazırlamalıdır. Plan, kamu, işçi ve işveren temsilcilerinin düzenli müzakere yürüteceği sosyal diyalog mekanizmalarıyla şekillendirilmeli; yerel yönetimlerin ve kömüre bağımlı bölgelerde yaşayanların katılımı sağlanmalıdır. Bu mekanizmalar, madencilerin ve sendikalarının görüşlerinin kapanış takvimine, gelir güvencelerine ve yeniden istihdam kararlarına yansımasını güvence altına almalıdır. İşçi ve işveren temsilcileri uygulamanın yönetiminde ve izlenmesinde sorumluluk üstlenmeli; sahadan gelen öneri ve itirazların asıl karşılandığı açıklanmalı, izleme sonuçları doğrultusunda plan gözden geçirilmelidir. Yeni yerli kömür kapasitesine yönelik alım garantisi yerine Soma, Zonguldak ve Afşin Elbistan gibi havzalarda madencilere köprü ödemesi, ücret sigortası ve yeniden istihdam desteği sağlayan bir geçiş fonu kurulmalı; fonun yönetiminde işçi ve işveren temsilcileri yer almalıdır.
9. SGK ve MAPEG, iş kazası, ölüm ve meslek hastalığı verilerini maden türü, ruhsat sahibi ve işletme biçimine göre yayımlamalı, yüklenici firmalarda çalışan madencilerin kazaları ait oldukları ruhsat sahasıyla eşleştirilmelidir. Kömürden çıkış çağında bir madencinin yeraltında ölmesi, hem geç kalınmış bir çıkışın hem de uygulanmamış bir güvenlik dersinin bedelidir. Türkiye kömürü bir süre daha kullanacaksa, bu kömürün maliyeti madencinin güvenliğini de kapsamalıdır.
