Zirveden önce yazdığım COP31 yazısında, yeşil dönüşümü teknolojilerin rengine bakarak değerlendiremeyeceğimizi belirtmiştim. Hangi ihtiyaçların öncelikli sayıldığına, kararları kimin aldığına ve maliyetlerin kimlere yüklendiğine bakmak gerekiyordu. Antalya’daki ilk hafta, bu soruların müzakere masasında yanıtsız kaldığını gösterdi.
Masadaki metinler hedeflerle dolu. Brezilya’nın gönüllü yol haritası, ülkelere 2028’e kadar fosil yakıtlardan çıkış planı hazırlamayı öneriyor. Zirve başkanlığı, nihai enerji tüketiminde elektriğin payını 2035’e kadar yüzde 22’den yüzde 35’e çıkarmak istiyor. Ancak artacak elektriğin kaynağı belirtilmiyor. Kömürden üretilen elektrik de hedefe sayılıyor. Hedefleri devletler koyuyor. Yatırım kararını ise sermaye veriyor. Kredinin yönü ve mülkiyet, planlamanın konusu olmuyor.
Bu yazıda iki tez savunacağım. Yeşil dönüşüm, kârlılık ölçütüne bırakıldığı sürece gereken hızda ilerleyemez. Bugün planlama adı altında yürütülen politikalar ise çoğunlukla yatırım riskini kamuya devretmekle sınırlı kalıyor.
Fiyat değil kâr
Ana akım iklim politikası, doğru fiyat sinyalleri verildiğinde piyasanın dönüşümü kendiliğinden gerçekleştireceğini varsayıyor. Oysa güneş ve rüzgar birçok yerde fosil yakıtlardan ucuz. Buna rağmen dönüşüm gereken hızda ilerlemiyor. Brett Christophers’ın “Fiyat Yanlış” kitabında gösterdiği gibi, yatırım kararını beklenen kârlılık belirliyor. Büyük petrol şirketleri, en az yüzde 15 getiri beklemedikleri yeni fosil yakıt projelerine girmiyor. Yenilenebilir projelerde ise yatırımcıların ortalama getirisi yüzde 5-8 civarında ve oynak.
Neden planlama?
Yeşil dönüşümü bir planlama sorunu haline getiren üç yapısal neden var.
İlki koordinasyon. Elektrifikasyon, üretim kapasitesinin, şebekelerin, depolamanın ve elektrikli talebin aynı anda kurulmasını gerektiriyor. Bu yatırımların her biri ötekiler olmadan kârsız. Uluslararası Enerji Ajansının senaryo hesaplarına göre yüzde 35 hedefi için elektrik sistemine yapılan yıllık harcama, yaklaşık 1.5 trilyon dolardan 2035’te 2.5 trilyon dolara çıkmalı. “Büyük itiş” tartışmasından bildiğimiz gibi, böyle durumlarda piyasa koordinasyonu yetersiz kalır.
İkincisi ölçüt sorunu. Ekolojik sınırlar karbon bütçesi, su, toprak ve maden gibi fiziksel büyüklüklerle tanımlanıyor. Piyasa ise kararları kârlılık üzerinden koordine ediyor. Ekolojik planlama, toplumsal metabolizmayı bu fiziksel sınırlar içinde ve ihtiyaçları önceliklendirerek örgütlemeyi hedefler. Cédric Durand ve Razmig Keucheyan’ın önerisinin merkezinde de fiziksel büyüklüklere dayalı hesaplama ve “ihtiyaçlara göre yönetim” fikri var.
Üçüncüsü zaman ve bölüşüm. Dönüşüm, altyapının olağan yenilenme süresinden çok daha kısa sürede değişmesini gerektiriyor. Kömür havzalarındaki işçilerin, enerji yoksulu hanelerin ve sanayi bölgelerinin geleceği bu takvime bağlı. Süreç planlanmadığında maliyet pazarlık gücü en zayıf olanlara yükleniyor. Adil geçiş, özünde bölüşümün planlanması talebidir.
Hangi planlama?
Planlama aslında çoktan geri döndü.
Çin, martta kabul ettiği 15. beş yıllık planda fosil dışı kaynakların enerji tüketimindeki payı için 2030’a kadar yüzde 25’lik bağlayıcı bir hedef koydu. Ancak Batı’da planlama adı altında yürütülen politikalar çoğunlukla “yol gösterici planlama” kategorisine giriyor. Devlet hedef koyuyor, teşvik veriyor, riski üstleniyor. Yatırım kararı sermayede kalıyor. Kamu mülkiyeti ve kamu bankalarıyla bunun ötesine geçen Çin bile emisyonlara mutlak bir tavan koymuyor.
Güney Kore deneyimini tartışırken, devletin kredi denetimiyle sermayeyi hedeflere uymaya zorladığı “Disipline edici planlamaya” dikkat çekmiştim. Bugünkü yeşil sanayi politikaları ise teşviki disiplinden ayırıyor. Daniela Gabor’un “Riskten arındırıcı devlet” dediği model sermayeyi yönlendirmiyor. Onun getirisini güvenceye alıyor. COP31 Başkanlığının “İklim uygulama köprüsü” bu modelin küresel ifadesi. Girişim, ulusal hedefleri “Yatırım yapılabilir proje portföylerine” dönüştürmeyi amaçlıyor. Yeni bir fon getirmiyor, yalnızca proje hazırlıyor. Zimbabve’nin liderler zirvesinde önerdiği elektrifikasyon fonu ise bu mantığın en yalın hali. İlk zarar garantilerine dayanan bu fon, riski kamusal kaynağa yükleyip getiriyi özel yatırımcıya bırakıyor. 1960’ların Türkiye’sinde planlama bir “Sermayeye kaynak aktarma mekanizmasına” dönüşmüştü. Riskten arındırma bunun yeşil ve küresel versiyonu.
Planlamanın ekonomi politik koşulları
Peki planlama hangi koşullarda yatırımları yönlendiren bir güce dönüşebilir? Beş koşul öne çıkıyor.
İlki finansman üzerinde denetim. Kredinin nereye gideceğine karar veremeyen bir devlet, planlamayı teşvik dağıtmaya indirger. Kamu kalkınma bankaları, yönlendirilmiş kredi ve sermaye hareketlerinin düzenlenmesi bu yüzden ön koşul. Parasal hiyerarşinin alt basamaklarında bu koşul daha da önemli. Dış finansmana bağımlılık, yatırım kararlarını küresel finansın getiri beklentilerine bağlıyor. Guterres’in Antalya’da hatırlattığı gibi, Çin dışındaki yükselen ekonomiler küresel temiz enerji yatırımının beşte birinden azını alıyor. Üstelik daha yüksek borçlanma maliyeti ödüyorlar.
İkincisi mülkiyet. Christophers’a göre kârlılık sorunu karşısında en uygulanabilir model, yenilenebilir enerji varlıklarının geniş ölçekli kamu mülkiyeti. Ancak kamulaştırma tek başına yetmez. Kamusallaştırma ise kamu mülkiyetini, demokratik yönetim ve denetim ile toplumsal yarar ilkesiyle birleştirir.
Üçüncüsü toplumsal güç dengesi. Kalecki 1943’te sermayenin devlet yatırımlarına neden karşı çıktığını açıklamıştı. Bu yatırımlar, “yatırım ortamına güven” üzerinden kurulan siyasal gücü zayıflatıyordu. Sermayenin dönüşümün hızını kârlılığa göre ayarlama gücü Antalya’da da görülüyor. Zirvenin “küresel iş ortağı” Koç Holding ile grubun en büyük gelir kaynağı TÜPRAŞ, 2025’te 2030 emisyon hedeflerini yüzde 27’den yüzde 20’ye indirdi. TÜPRAŞ gerekçe olarak değişen piyasa dinamiklerini gösterdi. Yeşil planlama, emek örgütlerine, enerji yoksulu hanelere ve yerel topluluklara dayanan bir koalisyon olmadan bu direnci dengeleyemez.
Dördüncüsü demokrasi. İhtiyaçlara göre planlama, ihtiyaçları kimin tanımlayacağı sorusunu doğurur. İhtiyaçları aşağıdan tanımlamaya çalışan Halkların İklim Zirvesi, Antalya’daki resmi COP31 alanının dışında toplanıyor. Ekolojik planlama ancak demokratik katılımı derinleştirdiği ölçüde meşruiyet kazanır.
Beşincisi uluslararası ölçek. Ekolojik emperyalizm üzerine önceki yazılarımda, Küresel Kuzey’deki yeşil dönüşümün Küresel Güney’in emeğine, toprağına ve madenlerine dayandığını vurgulamıştım. Lityum, kobalt, nikel ve bakır talebini artıracak bir elektrifikasyon hedefi bu ilişkiyi yoğunlaştırabilir. Antalya’da iklimle bağlantılı tek taraflı ticaret önlemlerine ilişkin gündem maddesi ilk gün masadan kaldırıldı. Kuzey ile güney arasındaki bu hiyerarşi müzakereye bile açılamadı Ekolojik emperyalizmle hesaplaşmayan bir planlama, çevre ülkelerde merkezin dönüşümüne ham madde ve pazar sağlayan bir uyum programına dönüşür.
Toparlamak gerekirse, COP31 hedeflerin, yol haritalarının ve yatırım portföylerinin zirvesi. Dönüşümü yavaşlatan ise yatırım kararlarının, özel sektörün kârlılığına bağlı kalması. Bu yüzden yeşil dönüşüm tartışması, son kertede planlamanın kimin denetiminde, hangi toplumsal güçlere dayanarak ve hangi uluslararası hiyerarşi içinde yapılacağı tartışmasıdır.