Kuşatma altında bir kent; keskin nişancılara hedef olmamak için perdeler ve çarşaflarla görüntü verilmesi engellenmiş sokaklar; yaşanması mümkün olmayacak kadar yıkılmış evler… Açlıktan, yoksunluktan ve soğuktan bitap düşmüş insanlar. Bir belgesel niteliğindeki “Kuşatma Kayıtları”nı özetlemek için yeterli bu kadarı.
Âşık İhsani’nin bir dizesini anımsıyorum: ”Açlığa ne ise ya soğuğa dayanamadık. Bir tabut götürüp yakacağım. Allah afetsin”. Hırsızlık ve sanat ürünlerini yakmak kimseye ahlaki gelmez; ancak açlığa karşı hırsızlık (dağıtılan ekmek torbalarını birbirinin elinden alıp kaçanlar), tarihi ve kültürü var eden sanatsal ürünleri soğuktan kurtulmak için yakanlar için yaşamsaldır. Abdullah El-Hatib’in yazıp yönettiği ve Berlinale’de ödül kazanan filmi “Kuşatma Kayıtları” çarpıcı gerçekliğiyle izleyenlere “kime göre, neye göre” sorusunu sorduruyor…
Arafat (bir gönderme olduğu kesin), kentin tek videocusu… Savaşla, daha doğru deyişle kuşatmayla birlikte varını yoğunu kaybetmiş, evsiz, işsiz kalmış, giderek meczup düşmüş biridir. Alabildiğine sakin, sessiz ve itiraz etmeyen biridir (önceleri öyle değilmiş), açtır, susuzdur ama onurludur.
Leyla (Saja Kilani), kentin hastanesinde çalışan bir hemşire ve arkadaşlarının arasında aklı başında tek kişidir. Muhammed (Ahmet Kontar), Yusuf (Samet Bisharat) Leyla’nın arkadaşlarıdır; gizlice girdikleri yer, yakacak bulacakları bir marangoz değil Arafat’ın video dükkanı, bir anlamda arşividir.
“İnsan aç kalmayagörsün inançlarını bile yer”
Onların yiyecek, yakacak, hatta yatacak yer araması ahlak dışı değil kuşkusuz, çalmaları, birtakım değerleri yok etmeleri ahlak dışı sayılabilir… iyi de kime göre? Yaşamını sürdürmek isteyen için çok da doğru bir davranış muhakkak ki. Âşık İhsani’nin “Mektup”unda dediği gibi yapabilecekleri olmadığından zorunluluk olarak da kabul edilmeli.
Vasıf Öngören, “Ayak Bacak Fabrikası”nda doğru söylüyor. İşte o zaman ne ahlak kalır ne gelenek… Kuşatma altında yaşam bir şekilde sürüyor. Biri, eski eşyalar karşılığında bir “fırt” sigara veriyor. Sigara içenler bilir, yemekten bile önce gelir nikotin yoksunluğu… Kocası savaşta ölen genç kadının bir tabak irmik helvası için yaptıklarını da hangi ahlak yargılayabilir?
12 Eylül öncesi, bir yazılama ya da afişleme sonrası, sabaha karşı eve dönerken arkadaşlar arasında bir tartışma doğdu: Birileri sigara alalım derken, ben ve birkaç arkadaş daha, ekmek alalım, acıktık diyorduk. Sigara bağımlılığı -ki, filmde apaçık ve apacı sergileniyor- ölümü bile görmüyor, o denli etkili, belirleyici…
Abdullah El-Hatib’in belgesel havasındaki bu ilk uzun metrajlı (Berlin’den ödülle dönen) filmini, (yer yer amatör etkisi veren) hareketli kamerasıyla, maddi ve insani yıkımı temel alan, evrensel bir yapıt olarak görüyorum. Afganistan’da, Irak’ta, Suriye’de, Cezayir veya Libya’da yaşananlarla Saraybosna’daki savaşın ağırlığını tümüyle yansıtıyor.