Başlıkta kelime oyunu yok. Kutu oyunlarından bahsedeceğiz. Monopoly, Tabu ve Gizli Hedef gibi oyunlardan ve onların politikasından.
Yazıyı bitirdikten sonra 10 yaşındaki yeğenimle sohbet ettik. Yetişkinlerle yarıştığı kutu oyunu turnuvalarına katılıyor. En çok oynadığı oyunlar Monopoly ve Catan. Bence ilki kapitalizmin bencilliğini ikincisi de emperyalizmin saldırganlığını anlatıyor. Ama o “En sevdiğim oyunlar bunlar çünkü ikisinde de ortaklık kurabiliyorsun” dedi.
Cevap beni şaşırttı. Sizi de şaşırtmasın diye, yazıyı silip tekrar yazdım. Çünkü Monopoly anti-kapitalist ve feminist bir oyunmuş.
Oyun tersine döndü
Bildiğimiz Monopoly’de amaç, adı üstünde “tekel” kurmak. Şehri parselleyip, fiyatları yükseltiyorsunuz ve arkadaşlarınızı iflasa sürüklüyorsunuz.
İşin tuhafı Monopoly kapitalizmin ne kadar acımasız olduğunu göstermek için icat edilmiş.
Feminist yazar Lizzie Magie, 1902’de, The Landlord’s Game adını verdiği bir oyun tasarlarken amacı özel mülkiyetin nasıl bir sömürü düzeni yarattığını anlatmaktı. Oyunun iki aşaması vardı. Birinde amaç bireysel zenginlik kazanarak rakiplerinizi batırmaktı. Diğerinde ise gelir adil bir şekilde dağıtılıyordu. Magie, “Çocuklar bu oyunu oynadığında, sistemin adaletsizliğini görecekler ve büyüdüklerinde bunu düzeltecekler” demiş.
1930’larda Charles Darrow, 500 dolar telif hakkı ödeyerek oyunu satın aldı. Sadece bireyci aşamasını Monopoly adıyla piyasaya sürdü. O günden beri Monopoly, kapitalizm hakkında bir oyun olarak tüm dünyada oynanıyor. Yayıncı firma Hasbro milyonlarca dolar kazandı, kazanmaya devam ediyor.
Alternatif kutu oyunları
Monopoly’ye meydan okuyan alternatif kutu oyunları da var.
Politik kutu oyunları arasında en meşhuru Karl Marx’ın fikirlerinden uyarlanan “Sınıf Mücadelesi”. Oyunda “kapitalistler” ve “işçiler” zar atarak mücadele ediyor. Kapitalistler avantajlı başlıyor ama işçiler sendika kurarak ve direniş örgütleyerek güçlenebiliyor. Siyaset bilimi profesörü Bertell Ollman’ın hazırladığı oyunu Yordam Kitap yayınladı.
Özgürleşme temalı oyunlar üzerine çalışan TESA Kolektifi’nin yayınladığı Kooperatif’te işbirliği yapmadan kazanamıyorsunuz. Oyuncular, bir kooperatif kurup sürdürülebilir bir iş modeli yaratmaya çalışıyorlar. “Ya hep beraber ya hiçbirimiz” mesajı veriyor.
1908’de yayınlanan ve kadınların oy hakkı mücadelesini canlandıran Suffragetto 8 Mart haftasında oynamak için birebir. Bir tarafta süfrajetler, diğer tarafta polisler var: Kadınlar parlamentoya girmeye çalışıyor, polisler onları engelliyor. Bu feminist kutu oyununu ücretsiz olarak internetten indirip basabilirsiniz. Müracaat: playsuffragetto.org
Son yıllarda “Sınıf Mücadelesi” oyununun verdiği ilhamla iklim kriziyle ilgili oyunlar da hazırlandı.
Daybreak küresel iklim adaleti hareketini canlandırıyor. Oyuncular küresel süper güçler rolünde ama amaçları dünyayı yok etmek değil, iklim krizini çözmek. Karbon emisyonlarını azaltıp adil politikalar üretmek zorundalar. Yoksa herkes kaybediyor.
Megawatt’ta oyuncular, enerji sistemlerini yöneterek yenilenebilir enerjiye geçişi sağlamaya çalışıyor. Ama petrol lobileri ve ekonomik kısıtlamalar işlerini zorlaştırıyor. Megawatt bazı okullarda derslerde kullanılıyor.
Renkli devrimleri ve askeri darbeleri canlandıran oyunlar da giderek yaygınlaşıyor. İşçi hakları, göçmen hakları, hayvan özgürleşmesi konulu alternatifler yayınlanıyor. Uluslararası Af Örgütü Türkiye Şubesi, 2021 yılında İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’ni bir kart oyunu haline getirmişti.
Son kozlar
Kutu oyunları, sadece zar atıp piyon ilerletmekten ibaret değil. Kapitalizmi öven ve kapitalizmi eleştiren oyunlar birbiriyle yarışıyor. Alternatif kutu oyunları rekabeti ve kazanma hırsını değil dayanışmayı ve değişim arzusunu temsil ediyor.
Yayınevlerine, eğitim kurumlarına hatta siyasi partilere çağrı yapalım. Kutu oyunları her yaş grubu için eğlenceli bir eğitim aracı olabilir.
Bir oyun dünyayı değiştirebilir.
Ne de olsa, henüz, son kozumuzu oynamadık.