Brüksel temyiz mahkemesi, 17 Mart Salı günü, eski üst düzey diplomat ve Avrupa Komiseri olan 93 yaşındaki Etienne Davignon’un, bağımsız Kongo’nun ilk başbakanı Patrice Lumumba’nın öldürülmesindeki olası rolüyle ilgili soruları yanıtlamak üzere mahkemeye çıkması gerektiğine karar verdi. Bu karar ülkenin sömürgeci geçmişiyle yüzleşme yolunda atılmış önemli bir adım olarak değerlendirildi.
Kongolu lider Patrice Lumumba ülkesinin Belçika sömürge yönetiminden kurtuluşu için savaştı. Haksızlığa karşı sesini yükseltmesi, Belçika yönetiminin şiddet ve aşağılamalarını vurgulaması, yapılan ilk seçimleri açık farkla kazanması , kısa süre sonra tezgahlanan bir darbe ile devrilmesi ve öldürülmesi ile, bağımsızlık mücadelesinin simgesi haline geldi.
Belçika, 75 yıllık sömürgesi Kongo’da Mayıs 1960’ta seçim yapılmasını kabul etmişti. Fakat Kongo’yu bir uydu devlet halinde tutmak ve sömürgeciliğin tasfiyesini “30 Yıl Planı” kapsamında zamana yaymak niyetindeydi. Buna ek olarak, başta ABD olmak üzere NATO müttefikleri de, atom bombasının yapılmasıında yararlandıkları Kongo’nun uranyum kaynaklarını kaybetmek istemiyordu. Lumumba’nın hızlıca tam bağımsızlığa geçiş yönelimi doğrultusunda halkın ve yeni hükümetin Belçikalılara şiddetli tepki göstermesi üzerine ülkeye 10 gün içinde 11 bin Belçika askeri gönderildi ve çeşitli merkezler bombalandı. Önceden başı bağlanmış olan Genelkurmay Başkanı Joseph-Désiré Mobutu’ya da Eylül ayında, ABD, Fransız ve Belçika gizli servislerinin el birliği ile, bir askeri darbe düzenletildi. Lumumba arkadaşları Maurice Mpolo ve Joseph Okito ile birlikte tutuklandı, 17 Ocak 1961 gecesi Belçika denetimindeki Katanga’ya hükmeden Moiz Çombe’nin çetelerine teslim edildi. Birkaç saat sonra her üçü de öldürülmüştü. Lumumba o arada işkence görmüş, vurulmuş, sakatlanmış, sonra da cesedi asit banyosunda eritilmişti.
Lumumba’nın işkence ile öldürülmesi, Kongo’yu Mobutu’nun 1997’ye kadar iktidarda kaldığı on yıllarca süren bir diktatörlüğe sürükledi. Mobutu ülkenin adını Zaire diye değiştirmiş ve onu, Güney Afrika’dan Ortadoğu’ya kadar, apartheid rejiminin, sömürgeciliğin, İsrail ve Suudi Arabistan ile ABD emperyalizminin çıkarlarına hizmet eden bir gericilik üssüne dönüştürmüştü.
Kongo liderinin ailesi bu cinayete karıştıklarını belirttiği 10 Belçikalı hakkında 2011 yılında dava açmıştı ama o dava yaklaşık 15 yıldır sürüncemedeydi. Etienne Davignon, artık hayatta kalan tek kişi olarak, “savaş suçlarına” katılmakla suçlanıyor. Eğer dava görülürse, Lumumba’nın katedilip cesedinin asitte eritilmesinden bu yana geçen 65 yıl içinde adalet karşısına çıkan ilk Belçikalı yetkili olacak. Davignon, “Sivil veya savaş esirini hukuka aykırı olarak gözaltına almak ve teslim etmek; savaş esirini adil ve tarafsız yargılanma hakkından mahrum bırakmak, aşağılayıcı ve insanlık dışı muamelede bulunmak” suçlamalarına cevap vermek zorunda kalacak.
Kont Davignon’un rolü neydi?
Cinayetin işlendiği sırada Davignon Belçika Dışişleri Bakanlığı’nda, Dışişleri Bakanı Pierre Wigny’e bağlı Kongo biriminde çalışıyordu. Belçika, Lumumba hükümetini zayıflatmaya çalışıyor ve Katanga Eyaleti’nin ülkeden ayrılmasını istiyordu. Bunun sağlanması Davignon’un sorumluluğundaydı.
Suikastı araştırmak için kurulan ve 2001-2002 yıllarında çalışan Belçika parlamento komisyonunun bulguları üzerine o zamanki hükümet Lumumba’nın öldürülmesinde Belçikalıların oynadığı rol nedeniyle özür diledi. Birkaç yıl önce, Lumumba’nın kalıntıları (tek bir dişten ibaret) Kongo’ya iade edildiğinde de ek özürler dilenmişti.
Davignon’un rolü ne kadar önemli?
Kongo uzmanı ve ‘Lumumba Cinayeti’ kitabının yazarı Ludo De Witte’ye göre, onun rolü soruşturma komisyonunun belirttiğinden çok daha öteye uzanıyordu.
De Witte, diğer şeylerin yanı sıra, o döneme ait teleksleri örnek gösteriyor. De Witte’ye göre, örneğin Eylül 1960’ta, Davignon “Lumumba’yı görevden almak ve Kongolu liderler arasında ona karşı birlik sağlamak temel bir sorun gibi görünüyor” diye yazmıştı.
Bir diğer önemli unsur ise Lumumba’nın işkence gördüğü ve nihayetinde öldürüldüğü Katanga’ya nakledilmesidir. Belçika Dışişleri Bakanlığı’nın bu nakli onayladığı söyleniyor. Davignon ise daha sonra tam tersini belirtti.
Kongo’daki görevinin ardından, Davignon, Belçika Dışişleri Bakanı’nın özel kalem müdürü ve daha sonra Avrupa Komisyonu Başkan Yardımcısı oldu. Ayrıca, Generale Maatschappij şirketler topluluğu (holding), enerji sağlayıcısı Engie de dahil olmak üzere çok sayıda şirketin yönetim kurulu üyeliğini, Brussels Airlines’ın başkanlığını yaptı ve 2004 yılında Kraliyet Danışmanı oldu.
Davignon şimdi yargılanacak, ancak bu karara 15 gün içinde itiraz etme hakkı hala mevcut. Bu durumda, hakim önce nihai bir karar vermek zorunda kalacak.
Lumumba’nın ailesi kararı ihtiyatlı bir şekilde karşıladı: “Rahatladık; umduğumuzu elde ettik. Bu bir ileri adım; adalete biraz daha yaklaştık” diyor torunu Yvan. İntikam peşinde olmadığını, sadece tanınma istediğini söylüyor. “Lumumba’nın kaybı, Kongo için ve bizim için hala çok ağır bir yük.”
Lumumba’nın katli hâlâ mahkemeye taşınabilir mi?
Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları gibi uluslararası suçların kovuşturulması zaman sınırlamasına tabi değil; yani bu suçlar zaman aşımına uğramaz veya af kapsamına girmez. Bu nedenle Lumumba’nın öldürülmesi gibi vakalar on yıllar sonra bile soruşturulmaya devam edebilir.
Lumumba’nın öldürülmesinin “geçtiğimiz yüzyılın en yıkıcı siyasi cinayetlerinden biri” olduğunu söyleyen Avrupa Anayasa ve İnsan Hakları Merkezi (ECHHR) Genel Sekreteri Wolfgang Kaleck, “Bu tür şiddet yalnızca bireyler tarafından değil, aynı zamanda bir aygıt tarafından da işleniyor. Bu bir iş bölümü, yani herkes kendi rolünü oynadı” dedi.
Davignon’un yargılanması tarihi bir adım
2021 yılında iki siyahi kadın, Liliane Umubyeyi ve Amah Edoh tarafından kurulan, Avrupa ve Afrika genelinde tarihsel ve güncel ırksal adaletsizliklerden devletleri ve özel aktörleri sorumlu tutmak için çalışan African Futures Lab, Brüksel Birinci Derece Mahkemesi Ön Yargılama Dairesi’nin Étienne Davignon’un Joseph Okito ve Maurice Mpolo ile birlikte Patrice Lumumba suikastı ile bağlantılı olarak ceza mahkemesine sevk edilmesi kararını memnuniyetle karşıladığını açıkladı.
İşlenen suçların ağırlığına ve derin tarihsel sonuçlarına rağmen, davanın uzun yıllar sessizlik, engelleme ve yargısal hesap sorulabilirliğin yokluğuyla damgalanmış olmasına dikkat çekilen açıklamada, “Bugünkü karar, bu döngünün nihayet sona ermekte olduğunun işaretini veriyor. Bu karar, belirleyici bir değişimin habercisidir: Uzun zamandır tarih veya siyasi sorumluluk meselesi olarak ele alınan konu, artık yargısal inceleme alanına giriyor” denildi.
Belçika sömürgeci geçmişinin yol açtığı zararı onarmak için çaba göstermedi
Suikastın 65. yıldönümününde Lumumba’yı anmak için Brüksel’deki Kongo topluluğu üyelerini ve aktivistlerini bir araya getiren etkinliğin örgütleyicisi Stephanie Ngalula, Patrice Lumumba’nın “emperyalizme ve sömürgeci güce karşı direniş yoluyla elde edilen zaferin siyasi bir rol modeli” olduğunu söyledi. Belçika devletinin, Lumumba’nın öldürülmesinden dolayı ahlaki sorumluluğunu 2001’de kabul etmiş ve 2022’de onun ailesinden özür dilemiş olsa da, sömürgeci geçmişinin yol açtığı zararı onarmak için yeterince çaba göstermediğini belirten Ngalula, “Belçika, sömürgeciliğe ve suistimale karşı sesini yükseltme fırsatı bulduğu her seferinde bunu kaçırdı ve hatta statükonun korunmasına katkıda bulundu,” dedi.