İran bir kez daha protesto gösterileriyle sarsılıyor. Eylemler, Pazar günü (dün) Çarşı esnafının protesto için dükkanlarını kapatmasıyla başladı. Yüksek enflasyon, istikrarsız ekonomi, döviz ve altın fiyatlarındaki keskin ve sürekli artışların zor durumda bıraktığı Çarşı esnafının (orta burjuvazi) başlattığı gösteriler, bugün de (Pazartesi) hem Tahran’ın çeşitli bölgelerine, hem de Pardis, Zencan, Hamedan, Karaj, Mallard, Dargahan ve Qeshm Adası da dahil olmak üzere diğer bazı şehirlere yayıldı. Gösteriler henüz yakın geçmiştekilere benzer bir halk ayaklanmasına dönüşmüş olmasa da, Çarşı esnafını eyleme geçiren ekonomik koşulların derin bir yoksulluk içindeki halk kitlelerini de harekete geçirmesi mümkün.
Gösteriler çarşılara yayılıyor
Gösteri, döviz ve altın fiyatlarındaki keskin ve sürekli artışı protesto etmek amacıyla Tahran’ın Kapalı Çarşısı’nın ve güneydeki Lalehzar bölgesindeki çok sayıda dükkanın kapanmasıyla aynı zamana denk geldi.
Başkentin Jomhuri Caddesi ve Demir Pazarı da dahil olmak üzere diğer bölgelerinde de Pazar öğleden sonra benzer protesto gösterileri düzenlendi.
Sosyal medyada paylaşılan videolarda, Alaeddin alışveriş merkezinin yakınındaki protestocuların vatandaşları ve diğer iş insanlarını protesto eylemlerine katılmaya doğrudan davet ettikleri ve mevcut durumdan duydukları memnuniyetsizliği ifade etmek için topluca slogan attıkları görülüyor.
Tahran’ın Kapalı Çarşısı’nın çeşitli bölgelerindeki, Ahangaran Çarşısı da dahil olmak üzere, birçok tüccar dükkanlarını kapattı.
Bu arada, Liraq Barq bölgesindeki ticari faaliyetlerin çoğunun da durduğu görülüyor; bu da protestoların iş dünyası arasında da yayıldığını gösteriyor.
İkinci gün: Gösteriler yayılıyor, talepler politikleşiyor
Bugün (Pazartesi) gösteriler hem Tahran’ın çeşitli bölgelerine, hem de Pardis, Zencan, Hamedan, Karaj, Mallard, Dargahan ve Qeshm Adası gibi diğer bazı şehirlere yayıldı.
Kötüleşen ekonomik duruma tepki olarak başlayan eylemlerde “Diktatöre ölüm”, “Molla kefenlenene kadar bu ülke vatan olmayacak”, “Bu yıl hanedanın yılı, Seyyid Ali devrilecek” şeklinde politik sloganlar atıldı. Şah taraftarlarının da “Rıza Şah, ruhun huzur içinde olsun” ve “Bu son savaş değil, Pehlevi geri dönecek” gibi sloganlar attığı görüldü.
İran İslam Cumhuriyeti güvenlik güçlerinin müdahalesiyle protestolar yer yer şiddete dönüştü ve Hemedan’da olduğu gibi polis gösterici kitlenin üzerine ateş açtı.
Benzeri görülmemiş enflasyon ve fiyat artışları
Bu protestolar, İran riyali’nin keskin bir şekilde değer kaybetmeye devam ettiği bir dönemde gerçekleşti. Pazar günü, serbest piyasada doların fiyatı 144.000 toman’ı aşarak, şimdiye kadar kaydedilen en yüksek oranlardan birine ulaştı.
Bu arada, İran İstatistik Merkezi, Aralık ayı yıllık enflasyon oranının yüzde 52’yi aştığını ve bunun da fiyat artış hızında tehlikeli bir ivmeye ve hane halkı reel gelirinde düşüşe işaret ettiğini açıkladı.
Döviz ve altın piyasaları yeni rekorlar kırdı. Fiyat artışı sadece dolarla sınırlı kalmadı; euro 169.000 toman’ı aşarken, İngiliz sterlini de neredeyse 194.000 toman’a ulaştı. Altın ve altın sikkelerin fiyatlarında da önemli sıçramalar görüldü ve bu durum piyasa gerilimlerini daha da artırdı.
Ekonomi uzmanları, mevcut kargaşanın çeşitli faktörlerin bir araya gelmesinden kaynaklandığına inanıyor; özellikle dolar kurundaki sürekli dalgalanmalar, küresel altın fiyatlarındaki artış ve iç piyasada döviz ve altın kıtlığı gibi faktörler, piyasada spekülasyonu ve endişeyi artırdı.
Bu arada, İran Merkez Bankası’nın “geniş kapsamlı ve yoğun” müdahale vaatleri piyasaları sakinleştirmekte veya fiyat artışlarını durdurmakta başarısız oldu ve bu durum, kurumun performansı ve parasal krizin yönetimindeki rolüne yönelik eleştirileri yoğunlaştırdı.
Daha genel olarak, artan bütçe açığı, sürekli yüksek enflasyon oranları, döviz kıtlığı, Amerika Birleşik Devletleri ile nükleer görüşmelerdeki devam eden çıkmaz ve yaptırımların hafifletilmesine ilişkin yakın vadeli bir beklentinin olmaması gibi yapısal faktörler, ekonomik krizi derinleştiriyor ve fiyatları kontrol etme çabalarını zorlaştırıyor.
Bu durum ekonomik görünümü karartıyor ve halk protestoları dalgasını körüklüyor.