1938 yılının sonbaharı, hem Avrupa tarihi hem de Türkiye Cumhuriyeti’nin kurumsal hafızası açısından belki de en kritik dönüm noktalarından birine tanıklık etmişti. Almanya’da 9-10 Kasım 1938 gecesi gerçekleşen ve Nazi rejiminin Yahudi toplumuna yönelik sistemli şiddetinin kitlesel bir boyut kazandığı “Kristal Gece” (Kristallnacht) Holokost’a giden taşları döşerken, aynı günlerde Türkiye bir yandan Mustafa Kemal Atatürk’ün ağırlaşan hastalığı ve ardından gelen vefatının yarattığı derin siyasi atmosferle yüzleşiyor, diğer yandan da yaklaşan ikinci bir dünya savaşının ayak seslerini sınırlarında hissediyordu.
9-10 Kasım 1938’deki Yahudi pogromunu tetiklediği öne sürülen suikast 7 Kasım’da gerçekleşti. Ernst Eduard vom Rath adlı bir Alman diplomat, Herschel Grynszpan adlı Yahudi bir genç tarafından Paris’te beş el ateş edilerek yaralandı. Vom Rath, bizzat Adolf Hitler’in doktoru tarafından ameliyata alındı. 8 Kasım’da gerilim bir kademe daha yükseldi; ertesi gün ise Alman Haber Bürosu vom Rath’ın ölmesinin beklendiğini duyurdu. Gazeteci Ruth Andreas-Friedrich’in günlüğüne not düştüğü üzere, o sabah Berlin’de “fırtına öncesindekine benzer, bunaltıcı bir kaygı” hâkimdi. İşe giderken uğradığı ve görevden alınmış bir meslektaşı olan Heinrich Mühsam’a vom Rath’ın ölüp ölmeyeceğini sorduğunda, Mühsam şu yanıtı verdi: “Elbette ölecek. Aksi takdirde tüm bunların bir anlamı kalmazdı… Siyasi olayların genellikle her şey en ince ayrıntısına kadar hazırlandıktan sonra gerçekleştiğini bilmiyor musun?”[1] Vom Rath aldığı yaralar sonucu 9 Kasım günü saat 16.30 sularında hayatını kaybettiğinde, devlet ve parti yönetiminin neredeyse tamamı çoktan Münih’te toplanmıştı. Adolf Hitler ve propaganda bakanı Joseph Goebbels’in emriyle fırtına birliklerinin Almanya ve Avusturya’nın her yerinde binden fazla sinagogu yakıp Yahudilere ait 7.500 kadar dükkânı yerle bir ettiği ve tarihe “Kristallnacht”, “Kristal Gece”, “Kırık Camlar Gecesi” olarak geçen 9 Kasım 1938’deki pogroma ilişkin pek çok tanıklığı ve belgeyi bugün çok sayıda kaynaktan elde etmek mümkün.
Ancak bu yazı, Almanya’da tüm bunlar olurken o sırada Türkiye basınına yansıyan haberleri merak ettiğim küçük bir araştırmanın sonunda karşılaştığım başka tür belgelere yer veriyor. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Cumhuriyet Arşivine yansıyan bu birkaç belgeye bakıldığında, Berlin’de sinagogların yakıldığı ve Yahudilere ait işletmelerin yağmalandığı geceye giden ve onu takip eden süreçte, Yahudilere ilişkin Ankara ve güvenlik bürokrasisinin gündemini şekillendiren temel dinamiklerin dış güvenlik tehditleri, vatandaşlık hukuku, devletin imajı ve idari denetim mekanizmaları arasında kurulan hassas denge olduğu görülüyor.
Elimdeki ilk belge 28 Ekim (Teşrin-i Evvel) 1938’e ait. Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak imzasıyla Başbakanlığa gönderilen raporda; Ege bölgesinde (özellikle Milas, Bodrum, Fethiye, vb.) yaşayan 15 binden fazla Yahudi’nin ekonomik hâkimiyet kurduğu ve özellikle İtalya olmak üzere yabancı devletlerle zararlı ilişkiler geliştirdiği ifade edilmiş. Bu kişilerin ailelerini Rodos’ta tuttuğu, askerliklerini İtalyan ordusunda yaptığı, sık sık adalara gidip gelerek İtalya’ya askerî, siyasi ve ekonomik istihbarat sızdırdığı belirtilmiş. İliya, Bensiyon Amato, Bohor ve Hayim Benhas isimli kişiler casusluk ve Türk aleyhtarlığı ile suçlanmış. Ayrıca bu faaliyetlerin Çanakkale, Trakya ve İstanbul’da da görüldüğü, altın/döviz kaçakçılığı ve askerden adam kaçırma gibi suçlar işlendiği vurgulanarak bölgedeki “tüm” Yahudilerin iç bölgelere nakledilmesi talep edilmiş.
2 Kasım (Teşrin-i Sani) 1938 tarihli Başbakanlık Hususi Kalemine ait belgede ise, Genelkurmay’ın Yahudilerin iç bölgelere nakledilmesi teklifi değerlendirilmiş, ancak bu adımın atılmasının dışarıda Yahudilere yönelik genel uygulamalara (kuşkusuz Nazi Almanyası ve Faşist İtalya politikalarına) özenildiği izlenimi yaratacağı ve siyasi sakıncalar doğurabileceği belirtilmiş. Ayrıca yürürlükteki kanunların azınlıklara tanıdığı haklar göz önüne alındığında, toptan bir sürgün veya nakil işlemine yasal mevzuatın imkân vermediği ifade edilmiş.
Bununla birlikte, Başvekalet Yazı İşleri Dairesi Müdürlüğü Genelkurmay Başkanlığından 28 Ekim 1938’de alınan söz konusu belgeyi 8 Kasım’da Dahiliye Vekilliğine de sunmuş. Bunun üzerine, neredeyse bir ay sonra, yani 2 Aralık 1938 tarihinde Dahiliye Vekaleti Emniyet Umum Müdürlüğü de, dönemin Dahiliye Vekili Dr. Refik Saydam’ın imzasıyla, Başbakanlığın yazısına benzer bir yanıt vermiş. Genelkurmay’ın Ege’deki Yahudilerin iç bölgelere nakledilmesi teklifi üzerine, ülke genelinde Yahudilere karşı geniş çaplı bir harekete geçilmesinin şimdilik uygun görülmediği ancak yazıda adı geçen şüpheli şahısların durumlarının yakın takibe alındığı ve elde edilecek delillere göre gerekli yasal ve idari tedbirlerin alınacağı bildirilmiş.
Öte yandan, bu cevaptan sadece üç gün sonra, yani 5 Aralık 1938’de, Dahiliye Vekaleti ülkede yabancı uzman çalıştırma prosedürlerinde bir düzenlemeye gitmiş. Bakanlıklar ve kamu kurumlarında çalıştırılacak yabancı uzmanların Türkiye’ye gelmeden veya işe başlamadan önce; nerede, ne kadar süreyle çalışacaklarının yanı sıra, uyruklarının kökeninin ve ırkının (özellikle de Yahudi olup olmadıklarının) çok net bir şekilde bildirilmesi zorunluluğu getirilmiş. Bu düzenlemenin, bürokratik işlemleri hızlandırmak amacıyla genelge olarak yayımlanması talep edilmiş.
İlk belgeye geri döndüğümüzde, Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak imzasıyla Ekim 1938’de Başbakanlığa sunulan rapor, devletin askerî kanadının Ege bölgesindeki azınlık nüfusuna yaklaşımını net bir biçimde sergiliyor. Ancak, tablonun dış politika ve iç güvenlik analizlerinde mantık sınırlarını zorlayan bir tezat barındırdığı da gözden kaçmamalı. Zira bir yanda Ege kıyılarında yaşayan 15 binden fazla Yahudi’nin “İtalyan ordusunda askerlik yaptığı, ailelerini Rodos’ta tuttuğu ve İtalya lehine casusluk yürüttüğü” iddiasıyla Ege’den topyekûn sürülmesini talep eden bir Genelkurmay Başkanlığı varken; diğer yanda ise bu talepten sadece bir buçuk ay önce İstanbul Beyoğlu’da kürsüye çıkıp Roma’dan aldığı emirle “Yahudi düşmanlığını uygulamakla mükellef olduğunu” ilan eden bir İtalyan Sefiri var…
Cumhuriyet Arşivinde yer alan 16 Eylül 1938 tarihli belge gösteriyor ki, 9 Eylül 1938’de Beyoğlu’daki Roma Kulübü salonunda gerçekleşen merasimde İtalyan Sefiri De Pepo, “Roma’dan aldığı emre istinaden Yahudi aleyhtarlığını tatbıka (uygulamaya) mecbur olduğundan ve İtalyan siyasetine nazaran Türk-İtalyan yakınlaşmasının lüzumundan” bahsetmiş. Dahiliye Vekili Refik Saydam da bu hususta incelemelerin devam ettiğini bildirmiş. İtalya diplomasisinin çelişkili tutumu ve Mussolini’nin “geç gelen antisemitizmi” diyebileceğimiz bu süreçte, örneğin 1930-1938 arasında, dönüşen ırkçılık anlayışı şimdilik bir kenarda dursun. Ancak, meseleye Türkiye tarafından bakıldığında daha derin bir eleştirel sorgulama zorunluluğu doğuyor.
Fevzi Çakmak’ın raporunda Ege’deki Yahudilerin İtalyanlar adına çalıştığı iddiası son derece kesin ve toptancı bir dille ifade edilmişti. Oysa tam da İtalya’nın Yahudi karşıtlığını devlet politikası hâline getirdiği bir dönemde, yani Benito Mussolini’nin Nazi Almanyası’na yaklaşma arzusuyla kabul ettiği 1938 Irk Kanunlarının (bkz. Leggi Razziali) ardından, Ege’deki Yahudilerin kendilerini vatandaşlıktan atan ve düşman ilan eden bir faşist rejim lehine motive bir şekilde casusluk yapacağını varsaymak, dönemin ruhuyla bağdaşmayan ciddi bir mantık sıçraması gibi görünüyor. Dönemin İçişleri Bakanlığı ve Başbakanlığı meseleyi bireysel suçlar ve somut istihbarat verileri üzerinden çözmekten yana bir tavır alırken askerî bürokrasi ise tüm bir etno-dinsel topluluğu “potansiyel hain” ilan ederek toptancı ve kolektif bir cezalandırma refleksine kayıyor. Bana öyle geliyor ki, siyasette “ulusal güvenlik” algısı her zamanki gibi her türlü mantıksal sorgulamanın üstünü o dönemde de örtmüş.
Bununla birlikte, askerî bürokrasinin bu talebine karşılık toptan bir sürgün kararı reddedilmiş olsa da, 1938 Türkiyesinin rejiminin tamamen pasif bir duruş sergilediği izlenimine kapılmak da yanlış olur. Zira Kristallnacht’ın hemen ardından, Aralık 1938 başlarında İçişleri Bakanlığı tarafından yürürlüğe konmak istenen düzenlemeler, devletin kamusal alandaki denetim arzusunu artırdığını gösteriyor. Kamu kurumlarında çalıştırılacak yabancı uzmanların özellikle Yahudi olup olmadıklarının açıkça bildirilmesi talebi, bürokrasinin istihdam ve uzman politikalarında etno-dinsel kategorizasyonları bir süzgeç olarak kullanmaya başladığına işaret ediyor.
Peki, Ankara’da olup biten tüm bu tartışmaların toplumsal tabandaki yansımaları neler olmuş olabilir? Çünkü Nazi Almanyası ve Faşist İtalya’da Yahudi karşıtlığı, yasalarla kurumsallaşmış ve Kristallnacht ile kitlesel şiddete dönüşmüş aleni bir süreçti ama, genel Holokost tarihine bakıldığında, felaketin eşikteki boyutlarına dair Avrupa kıtasında derin bir görmezden gelme, duyarsızlaşma ve inkâr atmosferi egemendi. Oysa, işin garip tarafı, bu küresel iklimin bizzat İstanbul sokaklarında bile bir karşılığı varmış gibi görünüyor.
Yine Dahiliye Vekaleti Emniyet Umum Müdürlüğü tarafından hazırlanan 8 Aralık 1938 tarihli bir belgede şu ifadeler geçiyor:
İstanbul’da Balat’ta Vodina Caddesi’nde 177 sayılı fotoğrafçı dükkânı sahibi 16 yaşlarında Avram adındaki Yahudi çocuğunun bayram münasebetiyle dükkânını süslemediğini gören Süreyya paşa fabrikası’nda işçi Ömer adında birinin “Niçin dükkânını süslemedin? Avrupa’dan Yahudiler kovulduğu hâlde siz burada rahatça yaşıyorsunuz” demesi üzerine Avram’ın Türklüğe dil uzatarak hakarette bulunduğu iddia edilerek, evrakıyla birlikte Adliye’ye teslim edilmiştir.
Sıradan bir vatandaşın diline kadar düşen bu ifade (“Avrupa’dan Yahudiler kovulduğu hâlde siz burada rahatça yaşıyorsunuz”), Avrupa’da Yahudilerin maruz kaldığı ayrımcılık ve sürgünlerin artık bir sır olmadığını, aksine geniş kitleler tarafından normatif bir “gerçeklik” olarak kanıksandığını göstermez mi? Avrupalı toplumların ve uluslararası kamuoyunun gözleri önünde cereyan eden bu açık hadisenin faillerce meşrulaştırılması, tanıklarca seyredilmesi ve uluslararası siyasette göz ardı edilmesi, Holokost’a giden yoldaki kitlesel inkâr ve kayıtsızlığın daha 1938’in sonunda ne denli katılaştığının somut bir kanıtı değil midir?
Türkiye’de ise 1938 Sonbahar ve Kışına ait devlet belgelerinde geçen “şimdilik muvafık görülmemektedir” ifadesi, ilk bakışta sivil bürokrasinin bir basireti veya koruma kalkanı gibi görünse de, Türkiye’nin toplumsal ve siyasal tarihi açısından başka bir durumun vahametini ortaya çıkarıyor. Zira Türkiye, Nazi Almanyasının Kristallnacht ile ulaştığı o kitlesel yağma, tahrip ve azınlıkları mülksüzleştirerek sürgüne zorlama pratiğine hiç de yabancı bir coğrafya değildi; nitekim 9-10 Kasım 1938’in çok benzer bir provası, 1934 Trakya Pogromu ile zaten bu topraklarda yaşanmış ve binlerce Yahudi şiddet tehdidiyle yerinden edilmişti. 1938’de İçişleri Bakanlığı’nın Genelkurmay’dan gelen nakil teklifini reddederken kullandığı “şimdilik” şerhi, ilkeli bir vatandaşlık hukukundan ziyade, 1934’ün yarattığı uluslararası imaj kaybının henüz taze olmasından, Hatay meselesi ve yaklaşan savaş öncesinde Doğu Akdeniz’de yalnız kalmama kaygısından doğan konjonktürel bir ertelemeydi. Nitekim zaman değişip konjonktür elverdiğinde, 1934’ten 1938’e uzanan o zihniyet kodlarının bürokratik aygıtta hiç değişmediği görülecekti: Önce 1942 Varlık Vergisi ile gayrimüslimlerin iktisadi varlığı tasfiye edilecek, ardından 6-7 Eylül 1955 ile Trakya ve Kristallnacht‘ın neredeyse birebir kopyası bir pogrom bu kez Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler üzerinde yeniden sahneye konacaktı. Dolayısıyla 1938 sonbaharındaki bu duraksama, ırkçı-homojenleştirici politikaların bir reddi değil; zamanı ve zemini geldiğinde tekrar devreye sokulmak üzere rafa kaldırılmış taktiksel bir “bekleme” hâlinden ibaretti.
[1] Bkz. Uta Gerhardt ve Thomas Karlauf (der.), The Night of Broken Glass: Eyewitness Accounts of Kristallnacht, çev. Robert Simmons ve Nick Somers, Cambridge, Polity Press, 2012.