Türkiye’de son yıllarda yalnızca doğa değil, toplumsal hafıza da büyük bir kuşatma altında.
Kentler dönüştürülüyor, kıyılar talana açılıyor, diller unutturuluyor, kültürel miras görünmez kılınıyor. Toplumun ortak yaşam deneyimini oluşturan değerler birer birer aşındırılırken, halkların belleği de sessizce silinmek isteniyor.
Tam da bu nedenle bazı kültürel etkinlikler, takvimde yer alan sıradan organizasyonlar olmaktan çıkıp bir direnişe dönüşüyor.
Evvel Temmuz bunlardan biridir.
Bu yıl da 11-14 Temmuz tarihleri arasında gerçekleştirilecek olan 26. Evvel Temmuz Kültür ve Sanat Festivali, yalnızca birkaç gün süren konserlerden, panellerden ya da sergilerden ibaret değildir. O, yirmi altı yıldır bu coğrafyada bir halkın hafızasını koruma, kültürünü yaşatma ve birlikte yaşam iradesini savunma çabasının adıdır.
Evvel Temmuz’un kökleri, festivalin kendisinden çok daha eskilere uzanır. Mezopotamya ve Doğu Akdeniz’in binlerce yıllık kültürel mirasında yer alan Temmuz geleneği, doğanın yeniden doğuşu, bereket ve yaşamın sürekliliğiyle ilişkilendirilmiştir. Yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde yaşatılan bu gelenek, Hatay’da ve özellikle Arap Alevi toplumunda önemli bir kültürel hafıza unsuru olarak varlığını sürdürmüştür. Samandağ sahillerinde yapılan buluşmalar, ziyaretler, şarkılar ve toplu kutlamalar yalnızca bir mevsim ritüeli değil, aynı zamanda toplumsal aidiyetin ve ortak yaşamın ifadesi olmuştur.
Ancak uzun yıllar boyunca bu kültürel miras görünmez kılınmaya, unutturulmaya çalışıldı. Türkiye’nin tekçi ve asimilasyoncu politikalarının gölgesinde birçok halk gibi Arap Aleviler de dilini, kültürünü ve geleneklerini koruma mücadelesi vermek zorunda kaldı.
12 Eylül’ün karanlık yıllarında yasaklanan Evvel Temmuz geleneği, halkın hafızasında yaşamaya devam etti. Devletin unutturmaya çalıştığını halk unutmadı. Devrimcilerin inadı, ısrarlı çabaları ve halkın sahiplenmesi sayesinde Evvel Temmuz yıllar sonra yeniden meydanlara, sahillere ve insanların ortak belleğine döndü. Bugün yirmi altı yıldır kesintisiz süren festival, yalnızca bir kültürel etkinlik değil; bir halkın hafızasını, dilini, kültürünü ve birlikte yaşam iradesini korumak için gerçekleşen bir toplumsal direnişin de ifadesidir.
İşte bundan 26 yıl önce, Samandağ Kalkındırma Derneği öncülüğünde, devrimcilerin ve halkın ortak çabasıyla Evvel Temmuz yeniden kitlesel biçimde sahiplenildi. Bu yalnızca bir geleneğin yeniden canlanması değil, hafızanın silinmesine karşı yükseltilen bir itirazdı. Küçük salonlarda ve mütevazı koşullarda başlayan çalışmalar, yıllar içerisinde halkın sahiplenmesiyle büyüyerek bugün Türkiye’nin önemli kültür ve sanat buluşmalarından birine dönüştü.
Bu hikâyenin önemli isimlerinden biri de Mehmet Latifeci’dir. Yaşamı boyunca halkların kardeşliğini, kültürel çeşitliliği ve devrimci değerleri savunan Latifeci, Arapça’nın, bölgenin kültürel dokusunun ve halkın tarihsel birikiminin korunması konusunda önemli bir mücadele yürüttü. Onun sıkça dile getirdiği “Yüzünüzü halka dönün” sözü, yalnızca bir öğüt değil, Evvel Temmuz’un bugüne kadar taşıdığı anlayışın da özeti oldu. Festivalin ortaya çıkışında ve gelişiminde emeği bulunan, birçok değer gibi Mehmet Latifeci’nin de bıraktığı iz, Evvel Temmuz’un hafızasında yaşamaya devam ediyor.
Samandağ’ın bereketli topraklarında filizlenen Evvel Temmuz, bir halkın kendi diline, kültürüne, inancına ve tarihine sahip çıkma iradesinden doğdu. Çünkü kültür kendiliğinden yaşamaz. Eğer korunmazsa unutulur, savunulmazsa yok olur.
Bugün de aynı tehlike sürüyor.
Bir yanda doğayı sermayenin sınırsız talanına açan politikalar, diğer yanda toplumun kültürel çeşitliliğini tek tipleştirmeye çalışan anlayışlar yaşamın her alanını kuşatıyor. Kıyılar, dereler, tarım alanları kadar halkların hafızası da tehdit altında bulunuyor.
Bu nedenle bu yılın şiarı olan “Doğayı, Hafızayı, Yaşamı Savunuyoruz – 26. Yılda Yine Omuz Omuza” yalnızca bir festival sloganı değildir.
Bu söz aynı zamanda yaşadığımız döneme verilmiş bir cevaptır.
Çünkü doğayı savunmak yaşamı savunmaktır.
Hafızayı savunmak geleceği savunmaktır.
Birlikte yaşamı savunmak ise barışı savunmaktır.
Evvel Temmuz’un yirmi altı yıldır ayakta kalmasının nedeni de budur.
Bu festival, farklı halkların ve inançların yüzyıllardır yan yana yaşadığı Hatay’ın ortak yaşam kültüründen beslenmektedir. Arapların, Türklerin, Kürtlerin, Ermenilerin ve bu coğrafyanın bütün renklerinin bir arada ürettiği yaşam deneyimi, festivalin en büyük ilham kaynağıdır.
Bugün dünyanın birçok yerinde farklılıklar çatışmanın gerekçesi haline getirilirken, Samandağ hâlâ başka bir ihtimalin mümkün olduğunu göstermektedir. Evvel Temmuz da tam olarak bu ihtimali büyütmektedir.
Bu nedenle festival boyunca yalnızca sanat konuşulmaz.
Demokrasi konuşulur.
Eşitlik konuşulur.
Ekolojik yıkım konuşulur.
Kadınların mücadelesi konuşulur.
Gençlerin geleceği konuşulur.
Halkların ortak yaşamı konuşulur.
Çünkü sanat, yaşamdan bağımsız değildir.
Ve kültür, yalnızca geçmişe ait bir miras değil, geleceği kurmanın da araçlarından biridir.
Yirmi altı yıl önce küçük salonlarda başlayan bu yolculuğun bugün binlerce insanın sahiplendiği büyük bir halk buluşmasına dönüşmüş olması tesadüf değildir. Onu büyüten şey bütçeler değil, halkın sahiplenmesidir. Onu yaşatan şey gösterişli sahneler değil, dayanışmadır.
Bugün Evvel Temmuz’a sahip çıkmak, yalnızca bir festivale sahip çıkmak anlamına gelmiyor.
Doğaya sahip çıkmak anlamına geliyor.
Hafızaya sahip çıkmak anlamına geliyor.
Birlikte yaşam kültürüne sahip çıkmak anlamına geliyor.
Ve belki de en çok, bütün karanlığa rağmen umuda sahip çıkmak anlamına geliyor.
*Samandağ Kalkındırma Derneği üyesi