Fotoğrafları ilk kez Stêrk TV ekranlarında yayımlayan Tarihçi Dr. Sedat Ulugana, keşfin perde arkasını İlke TV’ye anlattı. Uzun süren bir arşiv ve saha araştırmasının ardından fotoğrafların izini bulduğunu belirten Ulugana, materyalleri bir müzayededen hukuki güvenceyle satın aldığını söyledi.
Fotoğrafların sahte olma ihtimaline karşı akademik inceleme başlattığını aktaran Ulugana, “Fotoğrafları üniversitedeki fotoğraf uzmanı akademisyenlere incelettim. Uzmanlar, çıplak gözle dahi bakıldığında kartların yapısı ve dönemsel özellikleriyle fotoğrafların kesin olarak orijinal olduğunu ifade ettiler” dedi.
İdam karesinde hüzünlü detay: “Goreyê Rengîn”
Ortaya çıkan tarihi fotoğraflarda, Dersim tarihine ve kültürüne dair çok çarpıcı ve hüzünlü bir detay dikkat çekti. Darağacındaki isimlerden birinin ayaklarında yöresel motiflerle örülmüş çoraplar görüldü.
Söz konusu detayı İlke TV’ye değerlendiren gazeteci Ali Duran Topuz, o karenin taşıdığı derin anlamı şu sözlerle özetledi:
“Ayağındaki çorabın adı ‘goreyê rengîn’dir. Dersim ve Koçgiri kadınları o çorabı özenle örerler. Çorabı örüp verdikleri kişiyi ne kadar çok sevdiklerini, ona ne kadar değer verdiklerini göstermek için bütün hünerlerini konuştururlar.”
Atatürk’ün “Yatın” emri verdiği iddia edilen fotoğraflar
Mezopotamya Ajansı’ndan Özgür Paksoy’un haberine göre, söz konusu fotoğraflar aslında resmi tarihin “yakılarak yok edildiğini” iddia ettiği belgeler arasında yer alıyordu. İdamın birinci derece tanıklarından İhsan Sabri Çağlayangil anılarında; infaz sırasında çekilen fotoğrafların dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’nın yaveri aracılığıyla Mustafa Kemal Atatürk’e gösterildiğini, Atatürk’ün ise fotoğrafları görür görmez tüm negatifleriyle birlikte derhal yakılmasını emrettiğini aktarmıştı.
Ancak bu emre rağmen bazı kopyaların gizlice saklandığını belirten Dr. Sedat Ulugana, resmi tezi çürüten tarihi bir kanıt sundu: 1960 Anayasası’nın hazırlayıcılarından Hıfzı Veldet Velidedeoğlu, anılarında 1940’lı yılların başında Tunceli Halkevi’ni ziyareti sırasında bu infaz fotoğraflarını kendi gözleriyle gördüğünü yazmıştı.
Kartpostallar infazın bilinmeyen ayrıntılarını gösteriyor
Ulugana’nın ulaştığı 6 fotoğrafın tamamı, dönemin popüler “Real Photo Post Card” (RPPC) yani gerçek fotoğraf baskılı kartpostal formatında hazırlanmış. Yıllar içinde fiziksel aşınmalara uğrayan fotoğraflar, Elazığ Buğday Meydanı’ndaki infazın bilinmeyen detaylarını ortaya koyuyor:
- Farklı İnfaz Noktaları: Fotoğrafların bazılarında taş kamu binaları, bazılarında ise Buğday Meydanı çevresindeki sivil yapılar görülüyor. Bu durum, idamların tek bir noktada değil, meydanın farklı köşelerinde gerçekleştirildiğine işaret ediyor.
- Mürekkep Karartması: Fotoğraflarda Seyit Rıza, oğlu ve bir aşiret reisinin yüzleri ile ayak kısımlarının dönemin görevlileri tarafından mürekkeple kapatılarak sansürlendiği görülüyor.
- Kadrajdakiler: Karelerde darağaçları, infaz edilen Dersim liderleri, onların arkasında nizami şekilde sıralanan asker ve jandarmalar ile o anı izleyen sivil kalabalık net bir şekilde seçiliyor.