İstanbul Fatih’te konakladıkları otelde Böcek ailesinin zehirlenerek ölmesi, halk sağlığı konusunda önemli soruları ve kaygıları kamuoyunun gündemine getirdi.
Tıp Dünyası’na yazdığı yazıyla akıllardaki soruları yanıtlayan TTB Halk Sağlığı Kolu Yürütme Kurulu Başkanı Dr. Nasır Nesanır, olayın “yalnızca bireysel bir trajedi değil; Türkiye’de uzun süredir biriken halk sağlığı ve denetim krizinin çarpıcı bir dışavurumu” olduğunu belirtti. Nesanır, olayın gerçek nedeninin “denetim eksikliği olduğunu vurguladı.
Olayın ekonomik krizle de doğrudan bağlantılı olduğunu işaret eden Nesanır, “Ekonomik kriz dönemlerinde hijyen koşulları bozulur, ucuz ve riskli ürünlere yönelim artar, gıda zehirlenmeleri çoğalır ve işletmeler maliyet baskısıyla daha tehlikeli kimyasallara yönelebilir. Denetim birimleri de aynı dönemde zayıflamaktadır” şeklinde yazdı.
Dr. Nasır Nesanır, Böcek ailesinin ölümünden şu sonuçların çıkarılması gerektiğini belirtti:
“Bu trajedi, yalnızca bir ihmaller zincirini değil, aynı zamanda kâr odaklı yaklaşımın halk sağlığını nasıl görünmez kırılganlıklara ittiğini göstermektedir. Denetimsizlik, ucuz kimyasal kullanımı, eğitim yetersizliği ve kurumsal çöküşün birleştiği yerde insan hayatı savunmasız kalmıştır.
“Türkiye’de halk sağlığı ancak insan yaşamını merkeze alan, kurumsal kapasitesi güçlendirilmiş ve topluma karşı hesap verebilir bir sistemle korunabilir.”
TTB Halk Sağlığı Kolu Yürütme Kurulu Başkanı Dr. Nasır Nesanır’ın Tıp Dünyası’nda yayımlanan yazısının tamamı şöyle:
İstanbul Fatih’te bir otelde konaklayan Böcek ailesinin —anne, baba ve iki çocuk— kısa süre içinde yaşamını yitirmesi, yalnızca bireysel bir trajedi değil; Türkiye’de uzun süredir biriken halk sağlığı ve denetim krizinin çarpıcı bir dışavurumudur.
Bu olay, turizm işletmelerinde kullanılan kimyasalların kontrolsüzlüğü ile denetim mekanizmalarının zayıflığını ölümcül sonuçlarıyla birlikte görünür kılmıştır.
Bu nedenle olayı bütünüyle kavrayabilmek için belli soruları sormamız ve cevaplamamız gerekir; ancak bu şekilde yaşananların arka planını net biçimde ortaya koyabiliriz.
Bu olay halk sağlığı açısından ne ifade ediyor?
Bu ölüm, tekil bir hata veya “talihsiz bir olay” olarak değerlendirilemez. Türkiye’de yıllardır süregelen denetim zafiyetlerinin, yetkin olmayan personel kullanımının ve kontrolsüz kimyasal uygulamalarının sistemik bir sorun hâline geldiğinin en acı göstergesidir.
İlaçlama şirketlerini kim denetliyor? Hangi yasal düzenlemeler uygulanıyor?
İlaçlama uygulamalarında kullanılan kimyasallar biyosidal ürün kapsamındadır ve bu ürünlerin kullanımı ile uygulamaların nasıl yapılacağı 9 Şubat 2019 tarihli, 30821 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Biyosidal Ürünlerin Kullanım Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmektedir. Bu yönetmelik, daha önce yürürlükte olan “Halk Sağlığı Alanında Haşerelere Karşı İlaçlama Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik”i mülga etmiş, yani tamamen yürürlükten kaldırmıştır.
Neden gerçek sorun olan “denetim eksikliği” tartışılmıyor?
Tartışma bilinçli biçimde otel, yemek veya acil hekimi üzerinden yürütülmektedir.
Oysa asıl sorulması gereken şunlardır: Otel en son ne zaman denetlendi? Uygunsuzluk tespit edildi mi? İlaçlama kayıtları tam mıydı? Kullanılan kimyasalın kontrolü kim tarafından yapıldı?
Türkiye’de denetim birimleri hem personel hem uzmanlık açısından ciddi biçimde zayıflatılmıştır.
Alüminyum fosfit ile alüminyum fosfat neden karıştırılıyor?
Kamuoyunda sıkça yanlış kullanılan “alüminyum fosfat” ifadesi teknik olarak yanlıştır. Ölümle ilişkilendirilen madde alüminyum fosfittir. Nemle temas ettiğinde fosfin gazı açığa çıkartan bu madde dakikalar içinde öldürücüdür. Alüminyum fosfat ise gıda ve ilaçlarda kullanılan, toksisitesi düşük bir bileşiktir. İsim benzerliği yanlış bilgilendirmeye yol açmaktadır.
Alüminyum fosfitin sağlık etkileri nelerdir?
Fosfin gazı hücresel solunumu durdurur; çok hızlı şekilde solunum yetmezliği, aritmiler ve çoklu organ yetmezliği oluşturur. Antidotu yoktur. Bu nedenle kritik nokta tedavi değil, doğru kullanım ve denetimdir.
Bu tür kimyasallar nasıl kullanılmalıdır?
Alüminyum fosfit yalnızca lisanslı personel tarafından, tamamen boşaltılmış alanlarda ve kayıt tutularak uygulanabilir.
Turizm işletmelerinde risk daha yüksektir çünkü aynı yapıda yüzlerce kişi konaklamaktadır.
Oteller ve restoranlar yeterince denetleniyor mu?
Türkiye’de denetim yetkisi dağınıktır: Sağlık müdürlükleri, tarım ve orman müdürlükleri, belediyeler, Kültür ve Turizm Bakanlığı. Ancak denetim sayısı yetersiz, süreleri kısa, yaptırımlar etkisizdir. Çoğu denetim önceden haber verilerek yapılmaktadır.
Yoksulluğun artması halk sağlığını nasıl etkiliyor?
Ekonomik kriz dönemlerinde hijyen koşulları bozulur, ucuz ve riskli ürünlere yönelim artar, gıda zehirlenmeleri çoğalır ve işletmeler maliyet baskısıyla daha tehlikeli kimyasallara yönelebilir. Denetim birimleri de aynı dönemde zayıflamaktadır.
İlk değerlendirmeyi yapan hekim neden hedef gösteriliyor?
Bir acil hekiminin otelde hangi kimyasalın uygulandığını bilmesi mümkün değildir. Hekimi hedef göstermek, yapısal sorunların üzerini örten bir manipülasyondur. Asıl sorumlular; kimyasalı uygulayanlar, otelin denetim durumu ve kayıt-kontrol süreçlerinden sorumlu birimlerdir.
Bu olaydan sonra ne yapılmalıdır?
Kimyasal kullanım protokolleri sıkılaştırılmalıdır.
Denetim ekipleri güçlendirilmeli ve bağımsızlaştırılmalıdır.
Tüm uygulama kayıtları dijital ve izlenebilir hâle getirilmelidir.
Turizm işletmelerinde şeffaf denetim zorunlu olmalıdır.
Sonuç
Bu trajedi, yalnızca bir ihmaller zincirini değil, aynı zamanda kâr odaklı yaklaşımın halk sağlığını nasıl görünmez kırılganlıklara ittiğini göstermektedir. Denetimsizlik, ucuz kimyasal kullanımı, eğitim yetersizliği ve kurumsal çöküşün birleştiği yerde insan hayatı savunmasız kalmıştır.
Türkiye’de halk sağlığı ancak insan yaşamını merkeze alan, kurumsal kapasitesi güçlendirilmiş ve topluma karşı hesap verebilir bir sistemle korunabilir. Böcek ailesinin ölümü, bu sorumluluktan kaçmanın mümkün olmadığını bir kez daha göstermiştir.