11 Ekim 1971’de Belgrat’ta kaybettiğimiz, Türkiye sosyalist hareketinin en üretken öncülerinden Dr. Hikmet Kıvılcımlı’yı, bağlılık, özlem ve saygıyla anarak başlayayım yazıma.
Ölümünden 15 gün önce o zamanki Sovyetler Birliği Komünist Partisi (SBKP) genel Sekreteri Brejnev’e yazdığı mektupta, “kendi dilinde tümü orijinal 100’ü aşkın kitap yazmış…” der kendini tanıtırken. Yaşadığı dönemde bu kitapların 40’tan fazlasını zaten kendisi yayımlamıştı. Ölümünden sonra, orijinallerinden çevirtilerek veya çeşitli yazılarından yapılan derlemelerle, yayımlanan kitaplarının sayısı bugün 60’ı aşmış durumda.
Son 20 yılda yayımlanmış olan bu kitapların hemen tümünde az ya da çok emeği ve sorumluluğu olan bir Kıvılcımlı izleyicisi olarak bu kitapların bilmeyenlere tanıtılması, bilenlere ise hatırlatılması görevi gereği bu yazıyı yazıyorum.
Yazımı, Kıvılcımlı’nın bugüne kadar yayımlanmış kitaplarının sıralanmasıyla sınırlı tutmak istiyorum. Kitapların tanıtılması, külliyatın kalanı, külliyatın kaybolan kısımlarının hikayesi, Kıvılcımlı ismi ve kitapları üzerinde yapılan sahtekarlıklar gibi konular, bu yazının devamı olacak başka yazılarla Siyasi Haber okuyucularına ulaştırılacaktır.
Kıvılcımlı’nın ilk kitapları 1935 yılında yayımlanmaya başlar. Bundan öncesi için de kısa bir bilgi vereyim.
Kendi Kaleminden Hayatı başlıklı kısa yazının bir yerinde kendisi “Menteşe gazetesinde yazılar” cümlesini kullanıyor. Menteşe, Kuvayımilliye döneminde Aydın çevresinde yayınlanan bir gazete. Birkaç sayı yayınlanabilmiş. Orijinali Osmanlı Türkçesiyle, yani eski yazı. Bu gazeteyi incelediğimizde hangi yazının ona ait olduğunu bilemiyoruz. Zaten kendisi de “yazılarım” demiyor, “yazılar” diyor. Bundan sonra bilinen ilk yazısı TKP yayın organı Aydınlık’ın “Fevkalade Gençlik Nüshası’nda (özel sayı) yayımlanan, Ahmet Tevfik İmzalı “Türkiye Gençliğinin Sınıfi Mevkii” başlıklı yazı. Başkaca bildiri kalem almışlığı ya da yazısı varsa bilinmiyor.
Kitaplarına gelirsek:
1. Dönem
1929 Tevkifatında aldığı 4,5 yıllık cezasının bitmesine yakın, Cumhuriyetin 10. Yıl affıyla 1933 sonuna doğru Elazığ Cezaevi’nden çıkar. 1935 yılında o zamanki hayat arkadaşı olan partili Fatma Nudiye Yalçı ile birlikte “kendi elimle kurup, partiye mal ettiğim” dediği Marksizm Bibliyoteği yayınevini kurarak kitaplar yayımlamaya başlar. 1935’ten, yeniden tutuklandığı 1938 yılına kadar 7 adet çeviri, 7 adet kendisine ait telif eser, 3 adet de başka yazarların eserleri olmak üzere, 3 yıldan az bir sürede toplamda 17 adet kitap yayımlanır. Bu kitapları sıralamakla yetinelim şimdilik.
Çeviriler:
Gündelikçi İş ile Sermaye (Karl Marx, Çeviren Hikmet Kıvılcımlı) [Ülkemizde daha çok Sol Yayınlarının koyduğu isimle; Ücretli Emek ve Sermaye olarak bilinir]
Karl Marx’ın Hayatı, Felsefesi, Sosyolojisi (Lenin, Çeviren Hikmet Kıvılcımlı)
Karl Marx’ın Ekonomi Politiği, Sosyalizmi, Taktiği (Lenin, Çeviren Hikmet Kıvılcımlı)
Ludwig Feuerbach ve Klasik Alman Felsefesinin Sonu (Engels, Çeviren Hikmet Kıvılcımlı)
Karl Marx’ın Enternasyonali Açış Hitabesi (Çeviren Fatma Nudiye Yalçı)
Marksizmin Prensipleri (Komünist Manifesto taslağı) (Engels, Çeviren Fatma Nudiye Yalçı)
Maymunun İnsanlaşması Prosesinde Emeğin Rolü (Engels, Çeviren Cabbar Moser)
Kıvılcımlı dışındaki yazarların kitapları:
Sovyetlerde Stahanof Hareketi (YazanHasan Âli Ediz)
İspanya’da Neler Oluyor? (Yazan Hasan Âli Ediz)
Sosyete ve Teknik (Yazan Fatma Nudiye Yalçı)
Aynı dönemde yayımlanan telif Kıvılcımlı kitapları:
Edebiyat-ı Cedide’nin Otopsisi
Türkiye İşçi Sınıfının Sosyal Varlığı
Emperyalizm, Geberen Kapitalizm
İnkılapçı Münevver Nedir?
Marksizm Kalpazanları Kimlerdir?
Marx-Engels Hayatları
Demokrasi: Türkiye Ekonomi Politikası Hakkında (Bu kitap, kapanan Marksizm Bibliyoteği yayınevinin yerine kurduğu Emekçi Kütüphanesi Yayınevinden 1937 yılında kendi imzasıyla çıkardığı son kitaptır.)
2. Dönem 1953-1960 Arası
1938 yılındaki Donanma Davası’nda 15 yıl hapis cezası alan Kıvılcımlı, cezasının 12 yılını çeşitli cezaevlerinde tamamladıktan sonra 1950 yılında iktidara gelen Demokrat Parti’nin çıkardığı genel af ile çıkar. Onun cezaevinden çıkışından bir süre sonra Ocak 1951’de ünlü TKP tutuklamaları yapılır. “Memlekette komünistlerin kökünü kazıdık” diyen Demokrat Parti iktidarına karşı yeni bir partinin örgütlenme çalışmalarına girişir Kıvılcımlı. TKP yargılanmalarının sonucunu bekler ve nihayet 1954 Ekim ayında TKP yargılanmasının gerekçeli hükmü yayınlanıp, tüm ileri gelen parti yöneticilerinin mahkumiyeti kesinleşince Vatan Partisi’ni kurar.
Bu dönemdeki Kıvılcımlı kitapları daha çok Vatan Partisi yayınlarıdır. Ancak Vatan partisi kurulmadan önce de bir kitabı yayımlanmıştır. O da İstanbul’un fethini 500. Yılı dolayısıyla yazdığı, fetih olayını kendi Tarih Tezi açısından yorumladığı Fetih ve Medeniyet broşürüdür.
Bu dönemde yayımladığı diğer kitaplar:
Kuvayımilliyeciliğimiz (1954 Ocak ayında, kurmayı planladığı Vatan Partisi’nin gerekçesi olarak yazılmıştır.)
Vatan Partisi Program ve Tüzüğü
Siyasetimiz (Demokrat Parti’nin 1957 Bütçesi üzerine Vatan Partisi’nin görüşlerini içerir)
Soğan Ekmek Kongresi (Bir sendika kongresinin hicivli bir şekilde ve şiir formunda yazıldığı bir kitap)
Anayasa Teklifi (1956 yılında İstanbul Üniversitesi Anayasa Kürsüsü tarafından yapılan bir çağrı üzerine, yeni bir anayasa için Vatan Partisi’nin görüşlerini açıklayan bir teklif.)
2. Kuvayımilliyeciliğimiz (1960 ihtilalini yapan Milli Birlik Grubuna kendi sosyalist görüşlerini aktardığı mektuplardan oluşur)
3. Dönem 1965-1971 Arası
Bu dönem Kıvılcımlı’nın en çok yazdığı ve kitap yayımladığı dönemdir. Bu 5-6 yılda toplam 14 kitap yayımlamıştır. Bir yandan seri halde kitap yazıp yayımlarken, öte yandan 1967 ve 1970’te Sosyalist Gazetelerini çıkararak görüşlerini yaymaya çalışmış, ayrıca son yıllarda sağlığı çok bozulmasına rağmen çeşitli konferanslar vermiş, panellere katılmıştır. Yine bu dönemde İşsizlik ve Pahalılıkla Mücadele Derneği ve Yapı İşçileri Sendikası ile yığın örgütlenmesine çalışmıştır.
Bu dönem kitaplarını da yayımlanış sıralarına göre sadece sıralayalım:
Türkiye’de Kapitalizmin Gelişimi
Tarih Devrim Sosyalizm
İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş: İngiltere
Karl Marx’ın Özel Dünyası
Uyarmak İçin Uyanmalı, Uyanmak İçin Uyarmalı
Türkçe’nin Üreme Yolları
Metafizik Sosyolojiler
27 Mayıs ve Yön Hareketinin Sınıfsal Eleştirisi
Bilimsel Sosyalizmin Doğuşu
Oportünizm Nedir?
Halk Savaşının Planları
Devrim Zorlaması, Demokratik Zortlama
Anarşi Yok! Büyük Derleniş!
Toplum Biçimlerinin Gelişimi
Ölümünden sonra yayımlanan kitaplar
Kıvılcımlı’nın 1971 11 Ekim günü ölümünden sonraki yıllarda, izleyicileri değişik yayınevleri kurarak onun eserlerini basmaya ve yaymaya çalıştılar. Yurt dışında Arşiv ve Derleniş Yayınları ile başlayan bu çabalar, yurt içinde de Tarih ve Devrim Yayınları, Tarihsel Maddecilik Yayınları, Derleniş Yayınları, Yol Yayınları, Bibliyotek Yayınları, Sosyalist Kütüphanesi ve Diyalektik Yayınları çabalarıyla sürdü ve Kıvılcımlı’nın eserleri yeniden yeniden basıldı. Bu çabaların hepsi de Kıvılcımlı’nın eserlerinin yaşatılmasına katkı sağlamıştır.
Bu çalışmaların en önemlilerinden biri 1978-80 arası Yol Yayınları ile olmuştur. Bu yayınevi, Kıvılcımlı’nın 1932-33 yıllarında Elazığ cezaevinde yazdığı ve “Partinin Eleştirel Tarihi” diye adlandırdığı 9 kitaplık YOL serisinin bazı kitaplarını ilk defa okuyucuya ulaştırarak önemli bir iş başarmıştır. Daha sonra da andığımız yayınevleri 12 Eylül öncesi ve sonrası çok sayıda kitap yayınladılar. Nihayet 2006 yılında benim de yöneticiliğini yaptığım Sosyal İnsan Yayınları kuruldu. Bu yayınevi “Bütün Eserler” serisi halinde Kıvılcımlı’nın toplamda 57 kitabını, 8 de broşürünü basarak külliyatı toparlamış oldu.
1971 sonrası yayımlanan eserlerini de sıralayalım:
Broşürler (Üretim Nedir? Kısaca Marksizm Düşünüşü, Genel Olarak Sosyal Sınıflar ve Partiler, Finans Kapital ve Türkiye, Türkiye’de Sınıflar, Diyalektik Materyalizm, Marx-Engels, Leninizm Nedir?) [Bu broşürler, Kıvılcımlı’nın bazı dergilerdeki yazılarından veya verdiği konferans metinlerinden oluşmaktadır.]
Devrim Nedir?
Deccal Nasıl Kapımızı Çalıyor?
Osmanlı Tarihinin Maddesi
YOL SERİSİ:
Yol 1: Genel Düşünceler
Yol 2: Yakın Tarihten Birkaç Madde
Yol 3: Parti’de Konaklar ve Konuklar
Yol 4: Parti ve Fraksiyon
Yol 5a: Strateji Konusu
Yol 5b: Düşman Burjuvazi
Yol 5c: Müttefik Köylü
Yol 5d: İhtiyat Kuvvet Milliyet Şark
Yol 5e: Legaliteyi İstismar
Eyüp Sultan Konuşması
Türkiye Köyü ve Sosyalizm
Dinin Türk Toplumuna Etkileri
Günlük Anılar
Gençliğe Yazılar (Derleme)
Kadın Sosyal Sınıfımız
Ekonomik Mücadele ve Sendikalar Üzerine
Hürriyetimiz, Birinci Cihan Savaşı Faciası
İlkel Sosyalizmden Kapitalizme Son Geçiş: Japonya
Dev Genç Seminerleri-TİP Seminerleri
Diyalektik Materyalizm Nedir, Ne Değildir?
Bergsonizm
Sayın İ.İ. Paşa’ya Açık Mektup
Tarih Yazıları (Derleme)
Bilenler fark edeceklerdir. Listeye 2 kitabı almadım. “Komün Gücü” ve “Allah Peygamber Kitap”. Her 2 kitap da hem Sosyal İnsan Yayınları hem de Derleniş Yayınları tarafından basıldı ve halen satılmaya devam ediyor. Bu konuda yine Siyasi Haber’de önümüzdeki bir zamanda yayımlayacağım “Kıvılcımlı Sahtekarlığı” yazımda genişçe değineceğim.
Yukarda andığım gibi bu eserlerin hepsi 2006-2011 yılları arasında Sosyal İnsan Yayınları tarafından yayımlandı. Paralel olarak da Derleniş Yayınları belli bir sistem olmadan Kıvılcımlı kitaplarını yayımlamaya devam etti, ediyor. Bu arada Sosyal İnsan Yayınları 15 yıllık yayınsızlıktan sonra geçtiğimiz günlerde Kıvılcımlı’nın daha önce yayımlanmamış Kent başlıklı etüdünü yayımlayacağını duyurdu. Kıvılcımlı için ne yapılırsa olumlu buluyor, başarılar diliyorum.
2011 sonrasını da anmak gerekiyor. Sosyal İnsan Yayınlarından 2011 yazında ayrıldıktan sonra, birkaç arkadaşın desteğiyle Kıvılcımlı kitaplarını yayımlama görevimi sürdürmeye çalıştım. Daha önce hiç yayımlanmamış eserlerini ortaya çıkarmaya çalıştık. Kıvılcımlı’nın eserlerinin orijinalleri Hollanda’daki Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsü’nde korunuyor ve dijital olarak da herkese açık durumda. Aşağıda sıralayacağım kitapların orijinallerinin kopyasının alımı, eski yazıdan olan bölümlerinin çevirtilmesi, bir yayınevi bulup yayımlatılması, finansmanının sağlanması gibi görevler hep bu birkaç kişinin gayreti ile olmuştur.
2011 sonrası yayımlananlar
Cezaevi Etüdü (Sorun Yayınları)
Tarihsel Materyalizm (Sorun Yayınları)
Hegel ve Felsefe Notları (Nota Bene Yayınları)
Dine ve Politikaya Dair Yazılar (Bilim ve Gelecek Kitaplığı)
Kıvılcımlı’nın Dergi Yazıları 3 Cilt (TÜSTAV Yayınları)
Kıvılcımlı on binlerce sayfa kitap ve makaleler yazmış üretken biri. Kısa bir anma yazısında eserleri ayrıntıyla yazabilmemiz olanaksız olduğundan çoğunlukla listelemekle yetindim. Bu yazının devamı olarak Kıvılcımlı Arşivi ve Kayıp Eserler ile Kıvılcımlı Sahtekarlığı yazılarını hazırlayıp yakın zamanda Siyasi Haber sitesine yollayacağım.
Yazımı bitirirken Dünyanın ve Türkiye’nin bu en üretken, aynı zamanda en çileli devrimcisinin anısına saygılar sunuyorum. Yolundayım, hep yolunda olacağım.
10 Ekim 2026