Gerçeğe duyulan güvenin hızla aşındığı, dijital ekosistemin ise yapay zeka tarafından kuşatıldığı günümüz dünyasında, internetin en köklü ortak hafıza projesi olan Wikipedia her cepheden kuşatma altında. Elon Musk öncülüğündeki muhafazakar kesimlerin siyasi linç kampanyalarından, veri hırsızlığı yapan yapay zeka botlarına ve sansürcü otoriter hükümetlere kadar pek çok tehdit, internetin en büyük kâr amacı gütmeyen ansiklopedisini varoluşsal bir hayatta kalma mücadelesine zorluyor.
The New York Times’tan Tiffany Hsu’nun aktardığı bilgilere göre; Wikipedia’yı destekleyen Wikimedia Vakfı, bu devasa krizi göğüslemek için Ocak ayında direksiyona eski bir diplomatı, 50 yaşındaki Bernadette Meehan’ı CEO olarak getirdi. Obama Vakfı, ABD Dışişleri Bakanlığı ve Ulusal Güvenlik Konseyi gibi kritik yerlerde görev yapmış, Irak’ta diplomatlık yapmış, Küba ve İran nükleer müzakerelerinde rol oynamış olan Meehan için dünyanın en çok ziyaret edilen sitelerinden birini yönetmek, kariyerinin en büyük meydan muharebesine dönüşmüş durumda.
Sağ kanadın “kültür savaşı” hedefinde: “Wokepedia” suçlaması ve Kongre baskısı
Wikipedia, uzun süredir ABD’deki muhafazakar ve sağ-popülist siyasetçilerin ideolojik hedef tahtasında yer alıyor.
- Musk’ın Karalama Kampanyası: Elon Musk, siteyi “Wokepedia” ve “geleneksel medya propagandasının uzantısı” olarak nitelendirerek takipçilerine Wikipedia’ya bağış yapmama çağrısında bulundu.
- Siyasi Kıskaç: Cumhuriyetçi Senatör Ted Cruz ve popüler sağ yorumcu Tucker Carlson gibi isimler, Wikipedia editörlerini “liberal önyargı” taşımak ve antisemitik/Hamas yanlısı anlatıları yaymakla suçluyor.
- Soruşturma Kıskacı: Cumhuriyetçilerin çoğunlukta olduğu Temsilciler Meclisi denetim komitesi, geçtiğimiz yıl vakfa soruşturma açarak bazı editörlerin kimliklerini ve akademik bağlarını talep etti; hatta vakfın vergi muafiyeti statüsü bile tartışmaya açıldı.
CEO Bernadette Meehan ise bu iddialara karşı Kongre üyelerine bizzat Wikipedia maddelerinin çıktılarını dağıtarak lobi faaliyetlerini artırdı ve gerilimi düşürmeye çalışıyor. Vakfın perde arkasında gizli bir solcu yönetici kadrosu olmadığını vurgulayan Meehan, sitenin gücünü dakikada 324 düzenleme yapan yaklaşık 250 bin bağımsız, demokratik ve gönüllü editörden aldığını hatırlatıyor. Önyargı iddialarına ise net bir çağrı yapıyor: “Kültür savaşlarının parçası olmak istemiyoruz. Önyargı olduğunu düşünüyorsanız, gelin editör olun.”
En büyük varoluşsal tehdit: Yapay zekanın veri yağması
Birof çok editör ve uzmana göre Wikipedia’yı bekleyen en büyük tehlike siyasi baskılar değil, yapay zeka. Gemini, ChatGPT ve Claude gibi yapay zeka sohbet botları, Wikipedia’nın 65 milyon makalesini devasa bir eğitim verisi olarak kullanıyor. Bu botlar bilgiyi çoğu zaman hatalı biçimde yeniden sunarak hem bilgi ekosistemini kirletiyor hem de doğrudan Wikipedia’ya olan kullanıcı ilgisini azaltıyor.
Wikimedia Vakfı, bu teknolojik yağmaya karşı şu adımlarla direniyor:
- Veri Kazımaya Sınır: Vakıf, altyapıyı aşırı zorlayan ve sistemin bant genişliğinin üçte birini sömüren otomatik veri kazıyıcılarına (scraper) kısıtlamalar getirdi. Şu an için günde 1,5 milyar kötü niyetli veri talebi engelleniyor.
- Sermayeden Ücret Kesme: Amazon ve Microsoft gibi devlerden yüksek hızlı toplu veri erişimi için ücret alınıyor. Vakfın ticari iştiraki Enterprise‘ın geliri geçen yıl iki katına çıkarak 8,3 milyon dolara ulaştı.
- Maliyet Vurgusu: Meehan, yapay zeka şirketlerine karşı “Altyapımız ücretsiz değil. Veri kazıyıcıları gelip toplu indirme yaptığında bunun doğrudan parasal bir maliyeti oluyor” diyerek sınırları çiziyor.
Küresel sansür ve hapis cezaları: Editörleri koruma savaşı
Wikipedia bugün 345 farklı dilde yayın yapıyor ancak küresel baskı rejimleri doğrudan ansiklopedinin gönüllülerini hedef alıyor. Çin, Kuzey Kore ve Myanmar’da site tamamen yasaklı. Türkiye’nin de 2020 yılına kadar 3 yıl boyunca yasaklı tuttuğu platform, bu yıl Endonezya hükümetinin de erişim engeli tehditleriyle karşı karşıya kaldı.
- Editörler Hapiste: 2020 yılından bu yana en az 10 Wikipedia editörü siteye yaptıkları katkılar nedeniyle hapse atıldı, yüzlercesi ise tehdit edildi.
- Rusya ile Sansür Savaşı: Ukrayna işgalinden bu yana Rusya, ordusunu “itibarsızlaştırdığı” gerekçesiyle Wikipedia’ya sansür davaları açıyor ve para cezaları kesiyor. Vakıf bu cezaları ödemeyi reddederken, Kremlin 2023 yılında alternatif olarak devlet güdümlü Ruwiki platformunu kurdu.
- Hükümetlerin İçerik Müdahalesi: Hükümetlerden gelen içerik kaldırma talebi 10 yıl önce yılda sadece 10 iken, geçen yıl bu sayı 117’ye ulaştı (toplam 934 talepten sadece 2’si kabul edildi).
Vakıf, artan bu tehlikeler nedeniyle bütçesinin %32’sini gönüllüleri korumaya ayırmış durumda. Editörlerin kimlik ifşasını (doxing) önleyen güvenlik sistemleri geliştiriliyor ve risk altındaki yazarların güvenli bölgelere tahliyesi için yerel insan hakları örgütleriyle çalışılıyor. Giderek karmaşıklaşan ifade özgürlüğü davaları yüzünden vakfın hukuk giderleri 2020’den bu yana iki katına çıktı.
Kaynak: Tiffany Hsu / The New York Times