Türkiye tarihi, soykırım, katliam, yerinden etme, ötekileştirme, cins ayrımcılığı, ırkçılık gibi bir mirasa sahip. Türklüğü yücelterek ulus devlet olma yolunda ilerleyen Türkiye tarihi, bir anlamıyla mağduru da çok olan bir tarihtir.
Bu topraklarda Ermenilere soykırım uygulanırken, mübadele adı altında yerinde edilen, pogromlara maruz kalan Rumların sayısı giderek azalmış, Trakya Pogromu sırasında bir gecede Yahudiler evlerinden ve yaşadıkları topraklardan kovulmuştu. Aleviler birçok kez kanlı katliamların mağduru oldu. Cinsel yönelimleri nedeniyle insanlar sürüldü, katledildi. Çingene, Roman, Dom gibi halklar görünmez topluluk olarak itildi, ötelendi. Kadınlar en yakınlarındaki erkekler tarafından cins soykırımına uğrarken, kız çocuklarının uğradığı cinsel istismarlar bizzat iktidar yetkilileri tarafından hasır altı edildi.
En ağır insan hakları ihlali ve her daim devletin hayatlarını tehdit eden baskısı altında yaşamak durumunda kalan Kürtler ise yıllardır sürdürdükleri kimlik ve hak mücadelesinde çok ağır kayıplara maruz kaldı.
Kimilerinin “çözüm-müzakere süreci”, “barış süreci”, kimilerinin “terörsüz Türkiye” diye adlandırdığı görüşmelerin yapıldığı bir dönem yaşanıyor.
Çeşitli tartışmaların yaşandığı bu dönemi “Geçiş dönemi adaleti” temelinde değerlendirmek üzere Justice Truth Dignity’nin (ICTJ) sitesinde yayınladığı yazıyı yayınlıyoruz:
***
Geçiş Adaleti Nedir?
Geçiş adaleti, toplumların büyük ve ciddi insan hakları ihlallerinin mirasına nasıl tepki verdiğini ifade eder. Hukuk, siyaset ve sosyal bilimlerdeki en zor sorulardan bazılarını sorar ve sayısız ikilemle boğuşur. Her şeyden önce, geçiş adaleti mağdurlarla ilgilidir.
Peki ya tek bir kurbandan değil de tıpkı anne babalarımız, kardeşlerimiz, çocuklarımız gibi on binlerce veya yüz binlerce insandan bahsediyorsak; vahşice katledilmiş veya kaybedilmiş, anlatılmamış tacizlere veya işkencelere, cinsel veya cinsiyete dayalı şiddete maruz kalmış ya da evlerini ve inşa ettikleri ve bildikleri her şeyi terörle terk etmek zorunda kalmışlarsa? Ya etnik kökenleri, ırkları, inançları, cinsiyetleri veya cinsel yönelimleri ya da siyasi bağlantıları nedeniyle tüm topluluklar katledilmiş veya zulüm görmüşse? Ya bu topluluklar sosyal ve ekonomik haklar da dahil olmak üzere tüm haklarından sistematik olarak mahrum bırakılmış ve toplumun kenarlarında yaşamaya zorlanmışsa?
Adaletten ne anlıyoruz
Bu koşullarda adaletten ne anlıyoruz? Devlet kendi vatandaşlarına karşı ihlallerde bulunmuş veya suça ortak olmuşsa, adaleti nasıl sağlayabiliriz? Muazzam ölçekte işlenen vahşetlerle paramparça olmuş bir sistemde güven ve saygı gibi temel değerleri yeniden tesis etmek için ne yapılabilir? Bir toplum nasıl toparlanır? Barış ve istikrarı sağlarken adaleti nasıl sağlayabiliriz?
Geçiş adaleti, toplumların büyük ve ciddi insan hakları ihlallerinin mirasına nasıl tepki verdiğini ifade eder. Hukuk, siyaset ve sosyal bilimlerdeki en zor sorulardan bazılarını sorar ve sayısız ikilemle boğuşur. Her bağlam kendine özgü olsa da dünya çapındaki toplumlar ve bireysel paydaşlar, geçmiş suçların kabul edilip telafi edildiği ve vatandaşların ve liderlerin şiddet ve insan hakları ihlallerinin bir daha asla olmayacağı konusunda hemfikir olduğu barışçıl, adil ve kapsayıcı bir geleceğe doğru bir yolculuğa çıkıp çıkmayacakları, ne zaman ve nasıl çıkacakları gibi aynı zor sorulara yanıt bulmalıdır. Bu yolculuk, mağdurların, toplumun tüm kesimleriyle birlikte anlamlı katılımını gerektiren uzun ve zorlu bir süreçtir.
Geçiş adaleti, mağdurları merkeze alır
Geçiş adaleti, her şeyden önce mağdurlarla ilgilidir. Vatandaş ve insan olarak haklarına ve onurlarına odaklanır ve maruz kaldıkları zararların hesabının sorulabilirliğini, kabulünü ve tazminini hedefler. Mağdurları merkeze alarak ve onurlarını ön planda tutarak, geçiş adaleti, tüm vatandaşların dahil edildiği ve herkesin haklarının korunduğu yenilenmiş bir toplumsal sözleşmenin yolunu işaret eder.
Geçiş adaleti aynı zamanda bir yüzleşmedir
Geçiş adaleti, insanların korkunç vahşetlerin mirasıyla yüzleşmek veya tekrarlayan şiddetli çatışma döngülerini sona erdirmek için bir dizi yanıt geliştirerek bir araya gelmelerini içerir. Bu yanıtlar, bir toplumu yöneten yasal ve siyasi sistem ve kurumlarda reformların yanı sıra, ne olduğu ve neden olduğu hakkındaki gerçeği ortaya çıkarmak ve gözaltına alınan veya zorla kaybedilenlerin kaderini belirlemek için mekanizmalar içerebilir. Failleri sorumlu tutmak için ulusal veya uluslararası cezai kovuşturmalar gibi adli ve adli olmayan süreçleri içerebilir. Ayrıca, maddi tazminat, emeklilik, mülkün veya medeni ve siyasi hakların iadesi, sağlık hizmetlerine veya eğitime erişim ve mağdurları ve maruz kaldıkları istismarları kabul etme ve anma gibi çeşitli biçimlerde olabilen mağdurlara tazminat sağlama girişimlerini de içerebilir.
Geçiş adaleti otoriterlikten demokrasiye geçişin yolunu açar
Bu girişimler ister tek başlarına ister birlikte uygulansın, bir toplumun çatışmadan sürdürülebilir barışa, otoriterlikten demokrasiye, kitlesel insan hakları ihlalleri mirasından insan haklarına saygıya ve cezasızlık kültüründen vatandaşların onurlu muamele gördüğü bir kültüre geçişine yardımcı olur. Bunlar, hâlâ savaşla parçalanmış ülkelerde, çatışma veya baskıdan yeni çıkan ülkelerde ve sistematik ırkçılık ve ötekileştirmeyle ilişkili ele alınmamış insan hakları ihlalleriyle uğraşan gelişmiş demokrasilerde uygulanabilir. Ancak bu süreçlerin uygulanması kolay değildir ve yıllar alabilir. Ortak zorluklardan biri, adımların nasıl yapılandırılacağı veya sıralanacağıdır. Bir diğeri ise, tamamlanması uzun zaman alabilecek süreçleri zorlarken başlangıçtaki ivmeyi, enerjiyi ve iyimserliği korumaktır.
Geçiş adaleti tek bir şey veya tek bir süreç değildir; kurumları kopyalamak için tek tip bir formül de değildir. Bunun yerine, geçiş adaleti sizi gitmek istediğiniz yere yaklaştırabilecek bir harita ve yol ağı gibidir: Şiddet dolu geçmişiyle yüzleşmiş ve mağdurlara adalet sağlamış daha barışçıl, adil ve kapsayıcı bir toplum. Tek bir yol yoktur. Aksine, farklı toplumlar, meydana gelen vahşetin niteliğine ve o toplumun kültürü, tarihi, yasal ve siyasi yapıları, kapasitesi ve etnik, dini ve sosyoekonomik yapısı gibi özelliklerine bağlı olarak farklı yollar izler. Bir toplumun bu yolda ne kadar ileriye ve ne kadar hızlı gideceği, hükümet aktörlerinden ve politikacılardan mağdurlara, sivil toplum kuruluşlarına ve sıradan vatandaşlara kadar birçok paydaşın kararlılığına, yorulmak bilmez çabasına ve iş birliğine bağlıdır.
Mağdurların onurunu savunan, cezasızlığa karşı mücadele eden ve duyarlı kurumları destekleyen Justice Truth Dignity, çatışmalı dönemlerden çıkış sürecinde geçiş dönemi adaletini sağlamak için gerekenleri de şu şekilde sıralıyor: Hakikat ve Hafıza, Tazminatlar, Kurumsal Reform, Cinsiyet Adaleti, Barış Süreçleri, Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri, Önleme, Ceza Adaleti, Gençlik Katılımı.
Çeviri: Siyasi Haber