Bugün Avrupa’da ilginç bir gelişme yaşanıyor. Kıtada göçmen karşıtı söylemler ve Avrupa yerliliği politikası yükselişteyken, birçok Avrupa ülkesinde genellikle kısa süreli vizelerle yabancı işçilerin işe alınmasına yönelik hükümet programları genişletiliyor.
Bununla birlikte, bir başka paradoks da göze çarpıyor: Bu eğilimin öncülüğünü yapan bazı hükümetler, göçmenlerin “istilası” söylemini destekleyen, ırksal yer değiştirme konusunda ahlaki paniğe yol açan ve sığınmacılar ile sözde “yasadışı” göçmenleri hedef alan, giderek daha kısıtlayıcı ve acımasız sınır politikaları uygulayan aşırı sağ partiler tarafından yönetiliyor.
Örneğin İtalya’da, Giorgia Meloni’nin aşırı sağcı hükümeti, 2026 ile 2028 yılları arasında 500.000 AB dışı işçinin istihdamına yönelik kotalar onayladı. Bu kotaların 267.000’i, tarım ve turizm gibi sektörler için mevsimlik çalışma vizesi şeklinde olacak. Merkez sağ Yeni Demokrasi hükümeti yönetimindeki Yunanistan, 2023 yılında Mısır ile bir işgücü hareketliliği anlaşması imzaladı. Anlaşmanın amacı, Mısırlı işçileri tarım ve yakında inşaat ve turizm sektörlerinde mevsimlik işler için ülkeye getirmek.
Başbakan Viktor Orbán yönetiminde göçmenlere karşı en sert önlemleri alan Macaristan bile, son yıllarda yabancı işçilerin geçici olarak istihdamına yönelik yeni bir yasal çerçeve getirmiş ve 2024 yılı için 65.000 kişilik bir kota belirlemiştir. Bu programlar daha geniş bir eğilimin parçasıdır. Sadece 2023 yılında, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ülkelerinde 2,4 milyondan fazla geçici çalışma izni verildi; bu rakam on yıl önce 1,5 milyondu.
Misafir işçi programlarının artışı, aşırı sağ ve ana akım Avrupa siyaseti arasında göç yönetimi konusunda artan bir siyasi uyumun kanıtıdır. Örneğin, The Economist dergisinde yakın zamanda yayınlanan bir makale, geçici göçü “kalıcı göçe oldukça iyi bir alternatif” olarak övdü — entegrasyonun gergin siyasetini atlatıp işgücü eksikliğini gidermenin bir yolu olarak.
Geçici göç programları, giderek artan sayıda Avrupalı politika yapıcıya, uzun vadeli demografik düşüş eğilimine bir cevap sunuyor gibi görünüyor. Geçen yıl, dönemin Avrupa İçişleri Komiseri Ylva Johansson, “demografik nedenlerle, AB’de çalışma çağındaki nüfus her yıl bir milyon azalacak. Her yıl bir milyon azalıyor… bu da yasal göçün her yıl yaklaşık bir milyon artması gerektiği anlamına geliyor” yorumunda bulunmuştu.
Önceki örnekler
Görünüşte yeni olsa da, yabancı işçilerin geçici olarak istihdam edilmesine yönelik programlar oluşturma fikri hiç de yeni değildir. İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde, Batı Almanya ve İsviçre’nin Gastarbeiter sistemleri gibi misafir işçi programları, Yugoslavya, Türkiye, İtalya, İspanya, Portekiz, Tunus ve Fas’tan milyonlarca göçmen işçinin Batı Avrupa’nın hızla gelişen endüstrilerinde çalışmak üzere gelmesini kolaylaştırdı.
Görünüşte yeni olsa da, yabancı işçilerin geçici olarak istihdam edilmesine yönelik programlar oluşturma fikri hiç de yeni değildir.
Sadece Batı Almanya’da sayısı 1973 yılında 2,6 milyona ulaşan göçmen işçiler, 1950’ler ve 60’larda Avrupa’nın “ekonomik mucizesini” desteklemede önemli bir rol oynadılar. Bu programların gerekçesi, yabancı işçilerin esnek bir işgücü kaynağı olarak hizmet edebilecekleri ve imalat, inşaat ve ağır sanayinin yanı sıra ev ve sağlık hizmetlerinde yaşanan ciddi işgücü eksikliğini gidermeye yardımcı olabilecekleri, aynı zamanda ücretler üzerinde yukarı yönlü baskı yaratmayacaklarıydı.
Bu görüşe göre, işgücü göçü bir Konjunkturpuffer, yani iş döngülerinin bir “amortisörü” işlevi görecek ve bu sayede, genişleme dönemlerinde ekonomiye yeni işgücü arzı eklenebilecek, daralma dönemlerinde ise bu işgücü arzı geri çekilebilecekti. Bu programların altında yatan en önemli unsur, açıkça dile getirilmese de ırksal bir mantıktı: Yabancı işçiler, ekonomik ihtiyaçlara göre iç pazara girip çıkabilecek, değiştirilebilir işgücü birimleri olarak hizmet ederken, kalıcı olarak yerleşmeleri ve ülkenin etnik ve kültürel yapısını değiştirmeleri engellenebilecekti.
Bu dinamik, Eylül 1964’te Batı Almanya’ya gelen milyonuncu misafir işçi olan Portekizli Armando Rodrigues de Sá’nın ünlü bir fotoğrafında yakalanmıştır. Rodrigues de Sá, programın başarısını kutlamak için Köln-Deutz tren istasyonunda bir karşılama töreni ile karşılandı ve bir motosiklet ve bir buket çiçek hediye edildi.
Fotoğraf, geçici işçi programlarının dayandığı çelişkili öncülleri vurguladığı için dokunaklıdır. Yabancı işçiler, savaş sonrası Batı Almanya’nın işgücü eksikliğini gidermek için ihtiyaç duyuldukları ve kutlandıkları halde, sadece geçici “misafirler” olarak görülürlerdi; hediyelerle karşılanırlardı, ancak kalıcı olarak kalma hakları yoktu.
Irksal ve kültürel homojenliği koruma hayali, Alman hükümetinin 1982 yılına kadar “Almanya Federal Cumhuriyeti bir göçmen ülkesi değildir” açıklamasını yapmasına neden oldu. Benzer bir ırksal mantık, günümüzün misafir işçi programlarının da temelini oluşturuyor.
Irksal Mantık
Mevcut durum, savaş sonrası ekonomik patlamadan birçok açıdan farklılık gösteriyor. Avrupa şu anda uzun süreli bir durgunluk döneminden geçiyor ve göç konusunda zehirli bir siyasi söylem hakim. Bu söylem, 1964’te Rodrigues de Sá’nın aldığı hoş geldin tepkisini, o zamanlar da belirsiz olsa da, bugün hayal etmek zor hale getiriyor. Yine de, yeni misafir işçi rejimlerinin karşılaşacağı gerilimleri ve zorlukları anlamak için, savaş sonrası işgücü göçünün tarihsel deneyiminden bazı paralellikler çıkarılabilir ve dersler alınabilir.
Temel olarak, misafir işçi programlarının Avrupa’daki siyasi ve iş dünyası elitleri için cazibesi, bugün de savaş sonrası dönemde olduğu gibidir. Bu programlar, ihtiyaçlara göre esnek bir şekilde istihdam edilebilen veya işten çıkarılabilen bir nüfus fazlası yaratarak, işgücü maliyetlerini düşürerek ve sendikaları zayıflatarak, kilit ekonomik sektörlerdeki ucuz işgücü talebini karşılamayı vaat etmektedir.
Mevcut durum, savaş sonrası ekonomik patlamadan birçok açıdan farklıdır. Avrupa şu anda uzun süreli bir durgunluk dönemindedir.
Bu programların kapsadığı işçileri, aileleri, toplulukları ve hakları olan bireyler olarak değil, ihtiyaç duyulduğunda ekonomiye dahil edilip çıkarılabilecek işgücü birimleri olarak gören bir sistemdir. Bu nedenle, işçilerin yılın belirli aylarında Avrupa’da kalmalarına izin verilen veya belirli bir süre sonra yeni işçilerle değiştirilen mevsimlik veya dönüşümlü istihdam modeli özellikle caziptir.
Ekonomik açıdan, işçilerin bakmakla yükümlü oldukları kişileri yanlarında getirmelerini kısıtlayarak maliyetleri düşürür ve böylece sosyal yeniden üretimin yükünü menşe ülkelere kaydırır. Siyasi açıdan, yabancı işçileri sonsuza kadar ayrı, geçici ve geçici olarak tutarak kültürel ve etnik homojenliği koruma konusundaki eski fantezinin yeni bir versiyonunu vaat ediyor. Hungarian Conservative dergisinin 2023 yılında Macaristan’daki yeni geçici işçi alım planı hakkında yayınladığı bir makalede belirtildiği gibi, öngörülen model, başlığının da belirttiği gibi, “Misafir İşçiler Gelir, Çalışır ve Eve Döner” modelidir.
Sonuçta, Meloni ve Orbán gibi isimlerin iddiası, yabancı işçilerin geçici olarak işe alınmasının, göçmen karşıtı ve yerli halkı savunan söylemlerle uzlaştırılabileceği ve düzensiz göçün daha da sıkı denetlenmesi ve sığınma hakkının zayıflatılmasıyla birlikte uygulanabileceğidir. Ayrıca, Avrupa’nın sınırları dışındakilere yeterince çekici bir destinasyon olarak kalacağını ve bu şartları kabul etmeye istekli olacaklarını da hesaplamaktadırlar. Avrupalı liberal elitler bu deneylere büyük ilgi göstermektedir.
Sınırlamalar
Bu bahis başarılı olacak mı? Buna şüpheyle yaklaşmak için birkaç neden var. Birincisi, göçmen karşıtı söylemlerin artması, düzensiz göçmenler için sınırların daha kısıtlayıcı hale gelmesi ve yabancı işçilere daha fazla başvurulmasının sağcı seçmenlerin onayını alacağı hiçbir şekilde garanti edilemez. İngiltere’de Muhafazakar Parti’ye verilen desteğin çöküşünün ardındaki faktörlerden biri, İngiliz aşırı sağının “Boris dalgası” olarak adlandırdığı, Brexit’in ardından işgücü açığını doldurmak için Avrupa dışından gelen göçün artmasına yönelik hoşnutsuzluktu.
Bu deneyimin gösterdiği gibi, çağdaş Avrupa göç politikasının temelini oluşturan “iyi/yasal” ve “kötü/yasadışı” göç arasındaki retorik ayrım, göçün kendisine yönelik yabancı düşmanı muhalefet karşısında çökmeye meyillidir. Sömürülebilir, kullanılıp atılabilir işçilerin fazlalık nüfusuna başvurmak, Avrupa kapitalizminin yapısal zayıflıklarının hiçbirini gidermez ve genel olarak seküler durgunluğa doğru giden eğiliminden uzaklaşmak için bir yol sunmaz.
Sömürülebilir, kullanılıp atılabilir işçilerin fazlalık nüfusuna başvurmak, Avrupa kapitalizminin yapısal zayıflıklarının hiçbirini gidermez.
Daha da önemlisi, yirminci yüzyılın misafir işçi programlarından elde edilen önemli bir içgörü, yabancı işçileri salt üretim faktörleri olarak gören ekonomist bakış açısının, göçmen işçilerin özerkliği, hakları için verdikleri mücadele ve geçici yaşamlarını kalıcı hale getirme çabalarıyla çatışmaya mahkum olduğudur.
Savaş sonrası dönemde Batı Avrupalı devlet planlamacılarının ve işverenlerin ırksal fantezileri, göçmenlerin hayat kurmaları, topluluklar oluşturmaları ve aile birleşimi ve kalıcı oturma izni talepleri etrafında örgütlenmeleri gerçeği karşısında hızla paramparça oldu. Göçmenler ayrıca daha iyi konut ve sağlık hizmetlerine erişim ve tam sosyal, medeni ve siyasi haklardan yararlanma için kampanya yürüttüler.
Sonunda, isteksiz olan İsviçre ve Batı Almanya hükümetleri bile Avrupa’nın değiştiğini ve göçmenlerin burada kalıcı olduğunu kabul etmek zorunda kaldı. Bugün çalışma vizelerine getirilen giderek daha kısıtlayıcı koşullar ve aile birleşimi ve kalıcı oturma izni için yasal yolları kapatma çabalarına rağmen, göçmen işçilerin yeniden örgütleneceklerine, taleplerini dile getireceklerine, topluluklar kuracaklarına ve onları sınırlamak için konulan sınırları sarsacaklarına inanmak için her türlü neden var.
Sol bir perspektiften bakıldığında, yeni misafir işçi sistemlerine yanıt vermek, bu sistemlerin temelini oluşturan ırksal hesaplamalarla yüzleşmemizi ve bu sistemlerin dayandığı emperyalizm ve dengesiz kapitalist gelişme gibi küresel ilişkilere meydan okumamızı gerektirir. Herhangi bir ilerici strateji, eşit haklar için mücadele etmek ve göçmen işçileri güvencesiz ve kullanılıp atılabilir bir durumda tutan yasal çerçevelere meydan okumak için işyeri örgütlenmesini, göçmen adaleti kampanyalarını ve sınır şiddetine karşı mücadeleleri birbirine bağlamalıdır.
Kaynak: Guest Worker Schemes Are a Machine for Labor Exploitation, Jacobin