İstanbul’un Yahudi cemaati için 1934 Trakya Pogromu, doğrudan deneyimlenmemiş olsa da, kolektif bellekte baskın bir travma olarak yer almaktadır; bastırılmış ve sonraki kuşaklara aktarılmayarak unutulmaya terk edilmiştir. Yaklaşık son 15 senedir Türkiye’deki azınlık literatürüne katkı sunan akademik araştırmalar, kültür-sanat alanındaki ürünler sayesinde Varlık Vergisi, 1955 Pogromları, 1964 sürgünü gibi sessizleştirilmiş, bastırılmış olan ve toplumun geniş kesimi tarafından bilinmeyen azınlık karşıtı politikalar, dışlanma ve ayrımcılık hikayeleri, yavaş yavaş kendine bir alan açmaya başladı. Böylelikle, 1990’lı yılların ortasından itibaren resmi tarih tezleri yapı sökümüne uğratılmaya ve azınlıkların, dezavantajlı kesimlerin, sıradan bireylerin gündelik hayat hikayeleri ve anlatıları kamusal birer bilgi haline dönüşmeye başladı. Azınlıkları gündelik hayatları içinde ele alan sosyal bilim literatüründeki bu araştırmalar sayesinde, 1934 Pogromu gibi azınlık karşıtı uygulamaları yaşayanların seslerinden aktaran hikayelerle, anlatıları ve kişisel yansımaları aracılığıyla, benlik, aidiyet ve yerinden edilmenin/edilmeye zorlanmanın iç içe geçmiş tarihlerini okuyabiliyoruz. Resmi tarih tezlerinde yer al(a)mayan, sessizleştirilen, görünmez kılınan madun grupların sıradan gündelik hayatlarını, yaşanan eşitsiz ve ayrımcı pratikleri kayıt altına almak, bu sesleri ve hikayeleri görünür kılmak çok önemli. Niteliksel yöntem (sözlü tarih çalışmaları) aracılığı ile bu eşitsiz güç ilişkileri ve hiyerarşik düzenin hakim olduğu gündelik hayat pratikleri yapıbozuma uğratılmaktadır. Tam da bu sebepten sözlü tarih hikayeleri aynı zamanda hayatta kalmanın, direniş ve devamlılığın hikayeleridir.
Türkiye’deki azınlık literatürüne bakıldığında görülecektir ki gayrimüslimlere yapılan etnik-dinsel ayrımcılık uygulamaları içinde belki de kamuoyunda en az bilineni, hem Yahudi cemaatinin kendi içinde hem de dışında en az konuşulanı 1934 Trakya Pogromu’dur. Rıfat Bali’ nin 1934 Trakya Olayları kitabı bu konuyu ele alan çalışmaların öncülü sayılabilir. Ayrıca Avlaremoz’un arşivdeki 1934 dosyası bu alanda yapılan az sayıda çalışmanın bize gösterdiği gibi, Pogrom’dan sonra Trakyalı Yahudilerin İstanbul’a kitelesel bir göçü gerçekleşmiştir. 2017’de tamamladığım doktora tezim için gayrimüslüm toplum bireyleriyle yaptığım görüşmelerde sadece 2 Yahudi görüşmecim Trakyalıydı. Birisi 1934 yılının Haziran ayında Trakya’da gerçekleştirilen olayları birebir yaşamıştı. Diğeri ise 1934 yılında henüz bir yaşında olduğu için, kendisine aile fertleri tarafından aktarıldığı biçimde olayları belleğine yerleştirmişti ve bana aktarmıştı. 1934’ü birebir yaşayan kişiler şu an ileri yaşlarında olduğu için hatırlayan ve araştırmacı ile o güven bağını kurarak aktaran her bir ses biricik ve çok kıymetli. Ben bu iki görüşmemi de yaşlılar yurdunda gerçekleştirmiştim. Olayların tanığı olan erkek görüşmecim, konu 1934’e gelince, sürekli konuyu değiştirmeye çalışmıştı. Konu açıldığında tavırlarına yansıyan huzursuzluğu konu hakkında konuşmak istemediğini, çekindiğini, konuşulmasından rahatsız olduğunu belli ediyordu. Yaklaşık üç saat süren görüşmede, artık kapanışa doğru, “hadi gel sana anlatayım madem, yaşlandım ve hazır hatırlıyorken sen yaz bunları ” demişti. Bu görüşmecim Yahudilerin Trakya’dan göçünden sonra el değiştiren ve Müslüman-Türklere geçen sermayeden bahsederek, Trakya Pogromu’nun amaçlarından birinin sermayenin Türkleştirilmesi olduğunu ifade etmişti. Kendi sesinden aktarıyorum:
“Bütün zenginler 1934 olaylarından sonra değişti, hatırlarım hepsini… Geçinmek için mecbur olduk buraya (İstanbul’a) gelmeye. Neler geçti 34’de hepsini hatırlarım… Bizde Musevilerin çalıştığı yerlerin hepsi Anadolu’dan gelen Müslümanlara geçti. Tekirdağ’da hiç kalmadı. Kimisi manifaturacı, çoğu hırdavat, sarraf… herşey vardı. Çok zengin aileler de vardı. Musevileri severlerdi. “Biz burda yaşıyorsak sizin sayenizde yaşıyoruz, sizin yollarınızdan gidiyoruz ve öğreniyoruz” derlerdi. 1934’de bir yağma oldu. Alıp götürüyorlardı dükkanlardan. Hatta bir ihtiyar yatakta yatıyor, hasta, onu alıp yere koydular yatağını aldılar. Gözümden çıkmaz bu. Bunlar köyden gelen çapulculardı. Kimse bizi korumadı. Sanki mal kaçırıyorlardı. Koruma da olmadı. Neyse bunları atlayacağız… Orda epey zahmet çektik… biz buraya geldiğimizde 1938’di. Bir kısım İsrail’e, çoğu İstanbul’a gitti, ve hayat böyle geçti… 1934 senesi çok fenaydı. Bizi toplayıp denize mi atacaklardı onu bilmiyoruz. Tekirdağı’nı biliyor musun? Orası dağdır. Bizim evimiz deniz kıyısındaydı, bütün Musevi mahalle aşağıda otururdu. O taşları yuvarlayıp bizi içerde ezeceklerdi. Böyle hazırlanmışlar. Nerden biliyorsun diyeceksin? Bir arkadaş vardı Türk, o anlattı bana böyle bir hazırlık var diye. Sen bilmezsin bunları. Biz yaşlılar bunları biliyoruz.”
Pogromu birebir yaşamamış olan İstanbul Yahudilerinin belleğinde ise Trakya’dan gelen göçmenler, bütün mal varlıklarını kayberek İstanbul’a sığınan mağdurlar olarak yerleşmiştir. İstanbul Yahudileri yaşadıkları bu travmayı o sırada sürmekte olan II. Dünya Savaşı ile ilişkilendirerek büyük oranda belleklerinde bastırmayı tercih etmişlerdir. Yahudiler II. Dünya Savaşında Almanya’da gerçekleşen Yahudi Soykırımı ile bir kıyaslama yapmakta ve orada yaşanan katliam karşısında, yaşadıkları haksızlıkları, dışlanmaları ve ayrımcılıkları “çok da büyütmeyerek” belleklerinin derinliklerine gömüp sessizleştirmişlerdir.
Bazıları da 1934 ile ilgili bu “sessizlik” durumunu Osmanlı’nın topraklarına Yahudileri kabul etmesinden dolayı gelişen “hoşgörü” söylemine, Yahudilerin dünyanın diğer ülkelerindeki dindaşlarının yaşadığı sıkıntıların yanında Türkiye’de çok daha rahat bir hayat yaşadıkları için olayları büyütmemek adına sessizleştirilmesine, Yahudi cemaatinin genelde apolitik bir cemaat olmasına ve bu bağlamda yaşanan tatsızlıkların üstünü kapattıklarına, fazla dillendirmediklerine bağlamaktadır. Aynı zamanda yaşanan travmadan dolayı “dışarıda”, yani Yahudi cemaatinin dışında, geniş toplum içinde konuşulmasından “korkulduğunu”, olaylara tanıklık etmiş ve birebir yaşamış olanların kaybıyla birlikte aktaracak canlı tanık kalmayınca bu olayın Yahudi cemaatinin kolektif belleğinden silinmesinden duydukları endişeyi de dile getirmişlerdir. Dolayısıyla 1934 Trakya Pogromu Yahudi cemaati için büyük oranda kolektif belleğin derinliklerine gömülen bir travma olarak kalmıştır. Aileler içinde Edirne-Kırklareli göçmeni olmasına rağmen, sonraki kuşaklara 1934 Pogromu’ndan aile içinde bahsedilmemekte, bu konuda bir bellek aktarımı yapılmamaktadır. Bu noktada vurgulamak gerekir ki geçmişin ağır yükünün aktarılmaması ya da farklı stratejilerle, araçlarla aktarılması sadece Türkiye’de Yahudi cemaatine özgü bir durum teşkil etmemektedir; azınlık toplumları tarihsel travmaları genellikle alt kuşaklara aktarmamayı tercih etmiş, bellek sessizleştirilmiştir. Ancak 2000’li yılların başından itibaren kültürel alanın genişlemesiyle birlikte, yukarıda bahsedilen akademik çalışmaların artış göstermesi, sözlü tarih çalışmalarıyla özellikle azınlıklara dair gündelik hayat hikayelerinin önem ve bilinirlik kazanması, bilgiye ulaşmadaki teknolojik kolaylıklar sayesinde, gençler kendi aile hikayelerinin peşine düşmeye başlamışlardır. Benim görüştüğüm gençlerin bir kısmı da lise dönemlerinde siyasi bilinçlerinin artmasıyla birlikte o zaman hayatta olan aile büyükleriyle konuştuklarını ve konu hakkında araştırmalar yapmaya başladıklarını aktarmışlardır.
Travma, güven ve korunma duygusunu yok eden, beklenmedik biçimde karşılaşılan ağır bir durumda yaşanan duygudur. Birey ya da bir cemaat, kendisini bir parçası olarak gördüğü toplumun üyelerinin kendisine sırt döndüğü ya da dışlandığı durumlarda kendisini tehlikede hisseder. Bu çok yıkıcı olabilir çünkü kimlik ve aidiyet, içinde yaşanan toplumla doğrudan bağlantılıdır. Burada güveni kıran ve ihanete uğramış hissettiren Devlet ve sahip olunan sosyal çevre, arkadaşlar, mahalle komşularıdır. Bütün bu örnekler güç ilişkilerini içermektedir. 1934 Pogromu ile ilgili duygularını, kendilerine aile büyükleri tarafından aktarılanları paylaşan görüşmecilerim de olaylar sırasında komşuları, eşleri dostları tarafından hiç korunmadıklarını belirtmiş ve bundan dolayı içlerinde hep bir kırgınlık ve güvensizlik taşıdıklarını ifade etmişlerdir. Genç bir görüşmecimden:
“Hiçbir şey anlatılmadı ve konuşulmadı. Bunu konuşmak gereksiz zaten yaşadığımız yere adapte olmamızdan öte başka seçeceneğimiz yok da olabilir bence sebebi. Bunlar Rıfat Bali’nin kitabını okuduktan sonra ortaya çıktı. Dile getirilmiş olması beni çok heyecanlandırdı. Yakın çevresi yapınca bunu kendisine…. 6-7 Eylül’de de vardı. Ekmeğini paylaştığın bir kişiyle bu denli kötü olmak, öldürmeye varıncaya dek… Buna rağmen kalmak, çok çok zor …”
Bitirmeden altını özellikle çizmek istediğim bir nokta da şu olacak: geçmişin ağırlığının yüklediği tüm kırılganlığa rağmen Yahudileri (azınlıkları) sadece mağdur özneler, kırılgan-nostaljik bir cemaatin bireyleri olarak, romantize ederek göstermenin hakikatı tam anlamıyla yansıtmadığı ve bunun hakikatın üzerini gölgeleme riskini de taşıdığıdır. Bir diğer taraftan ise “kalanlar ve gidenler” hayatlarına benzer şekillerde devam etmediler; sosyal gruplar homojen yapılar değiller. Kendi içinde sosyal sınıf, yaş, cinsiyet, eğitim, siyasi ideoloji bağlamında katmanlara ayrılmış durumdalar. Dolayısıyla bireylerin bellekleri, yaşama tutunma, devam etme adına geliştirdikleri stratejiler, açılan uzlaşma ve çatışma alanları, gündelik hayatlarında birbirinden farklı tezahür etmektedir. 1934 Trakya Pogromu özelinde azınlık toplumlarının kendi içindeki bu farklılıkları ve çoğullukları yansıtacak çalışmaların artması umuduyla…
Resim: Edirne Yahudi mezarlığı (Maşatlık), Kasım 1922 (Albert Kahn arşivi).