“Bir Ada Hikayesi” dörtlemesiyle Yaşar Kemal, hem savaşın toplumsal etkilerini anlatıyor hem de insan eliyle yeşeren bir yaşamı tanıklık etmemizi sağlıyor, kendine özgü betimlemeleriyle.
Geçtiğimiz yıl, 28 Şubat’ta, kendi sözleriyle, “o güzel atlara binip giden” Yaşar Kemal, bugün yaşıyor olsaydı, inanıyorum ki, “İnadına barış… illa ki barış”ı da eklerdi “Ya gerçek demokrasi, ya da hiç” diye bitirdiği konuşmasına.
Eşsiz betimlemelerle bezeli mücadele edenlerin öyküsünü yazar hep. Okuduğunuzda insan yaşamındaki doğanın yerini de görürsünüz. Onlarla birlikte nefes alır, verirsiniz. İnsanı, toplumu, dünyayı kucaklayan Yaşar Kemal ve romanları sestir, renktir, kokudur, dokudur. Son destanı “Bir Ada Hikâyesi”, (İlki, “Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana” 1998’de, “Karıncanın Su İçtiği” ile “Tanyeri Horozları”, 2002’de arka arkaya, “Çıplak Deniz Çıplak Ada” da 2012’de çıktı) aynı zamanda bir sürecin anlatımı. Değil mi ki “edebiyat hayattır”, hayatı anlatan, okurun hayatına girmeyi başaran önemli mihenk taşıdır da aynı zamanda.
Bugün de yaşanıyor aynı göç
“Bir Ada Hikâyesi”, Yaşar Kemal’in Çukurova’yı mekân tutmayan ender eserlerinden. Bir adaya göçen insanları… daha doğru bir deyişle mültecileri anlatıyor. Kuşkusuz kendi diliyle ve insanı sarıp sarmalayan müthiş betimlemeleriyle… Yaşar Kemal, hem savaşın toplumsal etkilerini anlatıyor hem de insan eliyle yeşeren bir yaşamı tanıklık etmemizi sağlıyor, kendine özgü betimlemeleriyle. Tam da bugün yaşananları, tam da bir “ada” uğruna kendilerini şişme botlarla dalgalı sulara güvencesiz atanları…
“Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana”nın adı, öldürülen Ezidilerin Fırat’a atılmasından geliyor. Dengbejlerin, halkların kardeşliklerini, kültürlerinin çeşitliliğini, güzelliğini yansıttığı, kendilerince anlattığı bölümler ise unutulmaz tatta.
“Karıncanın Su İçtiği”, bir Karadeniz deyiminden alıyor adını; korku içinde yaşayan insanların tedirginlikleri üzerinden ve tabii o korkuların üzerine yürünmesini anlatıyor. Kuşkusuz yine o güçlü betimlemelerle…
Kürt efsanesi Faqiye Teyran anlatılıyor halkların yakınlığı temelinde… mübadelenin ve tehcirin nasıl bir acı yaşattığı da. Mübadele ve tehcirle yerlerinden yurtlarından edilen, yaşamları söndürülen insanlarla birlikte halkların birbiriyle nasıl bir dayanışma içinde olduğu, kültürlerin nasıl korunduğu, yaşatıldığı destansı bir dille aktarılırken okur, içinde duyumsuyor o acıyı, benimsiyor.
“Tanyeri Horozları”nda doğayla mücadele var. Sarıkamış ve savaşın ne denli büyük yıkım olduğu, insanların yaşamını nasıl yok ettiği, ne denli acılar yaşattığı anlatılıyor. Doğa ile insanın karşı karşıya gelişi, darmadağın insanların yaralı kırık dökük ruhları ve bedenleriyle yaşadıkları anlatılıyor. Aynı süreçte geride kalanların ve başka coğrafyalarda yaşayanların karşılaştıkları da yer alıyor: “Büyük felaket”, Ermeni tehciri. Asıl belirleyici olansa halkın, halkların sessizliğini içlerine gömmeleri, içlerinde tutuşan yangını kendilerinden bile gizlemeleri… Nasıl da çarpıcı ve kuşkusuz içtenlikle anlatılıyor…
Aşksız olmaz
“Elbette yazdıklarının bir gerçek tarafı olmalı. Ben o acıyı o kadar benimsemişim ki, böyle bir dörtleme çıktı ortaya” demiş Yaşar Kemal, “Bir Ada Hikâyesi”ni anlatırken. Acı kadar insan, insan kadar çevre, çevre kadar korumacılık (ve/veya yıkım), korumacılık kadar özlem, özlem kadar duygu, duygu kadar aşk var “Bir Ada Hikâyesi”nde. Yaşar Kemal’in bir romanı olacak ve aşk bulunmayacak, mümkün mü? Hayatın gerçekliğini anlattığı dörtlemede de aşk öne çıkıyor. Ama bu kez sanki biraz gizemli, biraz puslu. Belki de Ada’nın sorunlar yumağına sarmalanmış…
Yazarı yansıtan…
Yaşar Kemal’in romanlarının kendi kişiliğinin dışında oluşmadığını “Bir Ada Hikâyesi” bir kez daha kanıtlıyor. Roman kahramanlarının birbirlerini sevmesi, ölümden kaçışları ve istedikleri barış yazarın da düşü, beklentisidir. Kim bu beklentiye karşı durabilir ki!
Tam da bu nedenle, dörtleme sırasıyla okunması gerekmese bile günümüzün siyasal çerçevesine oturuyor. Yine de dörtlemenin sırayla okunmasını; hem karakterleri tanımak hem de savaşın acısından sıyrılıp gelen, aşka ulaşan Yaşar Kemal’in destansı dilinin tadına varmak ve olguları anlatılmak istenenle daha bir yakalayabilmek için öneriyorum. Bir de, olağanüstü çok sesli ve katmanlı müzik parçasını dinlemek gibi, tadına, keyfine vara vara okumak için… Asıl olarak da şu son yüzyılda neler yaşamış bu toprakları yurt edinen halklar, içine girerek öğrenmek için… Çünkü resmi tarih inat ve ısrarla yok sayıyor, kabul etmiyor birçok doğruyu… Doğruyu yanlışı değil, gerçeği bulmak için okumalı Yaşar Kemal’i, “Bir Ada Hikâyesi”ni.
Yazarın kendine has dili
“O kırmızı çiçek her yıl Kazdağında, o bizim dağımızdır, bizim bin pınarlı dağımızda Hıdırellez günü tanyerleri ışırken dağ kırmızı çiçeğe kesermiş. Ortaya da çiçeklerden öyle bir koku yayılırmış ki dört bir yandan esen yellerle gelen koku insanları esrükleştirirmiş. İnsanlar, ölümsüzler gibi mutlu kılarmış.”
Cümlenin tamamlanmadan ek bilgi içermesi okurun hem konuyu hem mesajı hem de öyküyü/örgüyü içselleştirmesini sağlıyor. Bunu Yaşar Kemal ustanın dışında kim bunca rahat, bunca kolay yapabilir. Yaşar Kemal’in dili, okurun içselleştirmesiyle sarıp sarmalıyor insanı, alıp alıp götürüyor yazarın (veya kitabın/romanın) dünyasına. İşte Yaşar Kemal’i Yaşar Kemal yapan bu içtenliği. Özellikle yaptığını sanmıyorum, çünkü kurgulanarak yapıldığında sırıtır, bu içten gelen bir duygu. Epope denmesinin, destancı diye ününün dünyaya yayılmasının altında bu içtenlik yatıyor. Hani, insan o anı yaşasa bundan başka türlü yazılamaz, anlatılamaz diye geçiriyor aklından. Bundan başka türlü anlatılamayacağındandır ki Yaşar Kemal’in akıcı diliyle tadı damağınızda okuyorsunuz…
Haktan, haklılıktan yana…
Anlıyoruz ki hepimiz birer Poyraz’ız, Nişancı’yız, İsmail’iz, Meryem Ana’yız, Zehra’yız, Hristo’yuz… Kavlakoğlu da var aramızda… Ama biz haktan, haklılıktan yana, iyiden, doğrudan, doğadan, güzelden, güzellikten yanayız. Yaşar Kemal’in romanındaki İsmail, yanı başınızdaki arkadaşınız değil mi, hani şu gözlerinin içi gülen. Hristo da hani size taze balıkları satan esnaf olamaz mı?
Yaşayan bir roman yazmış Yaşar Kemal, kahramanları ve karakterleriyle… Size kendinize, kendi yaşamınıza uyarlamak kalıyor sadece. İşte o zaman bir kez daha hak veriyorsunuz ki usta yazara, sizi size tıpkı bir film gibi izleme, gözleme imkanı tanıyor; o rengi görme, o sesi duyma, o kokuyu koklama, o dokuyu hissetme imkanı tanıyor.
Barış ve sevgi
Yaşar Kemal, Anadolu halklarının bir arada, barış ve sevgi içinde bin yıllar boyunca yaşadığını anlatırken okurun aklına ister istemez, ‘peki, ne oldu da günümüzde etnik ayrımcılık doruklara çıktı’ sorusu gelip oturuyor. Yazar; türkünün, çiçeğin aşkına, dayanışma ve sevda adına yaşananları anlatırken denizde yaşayanıyla dağda olanı bir arada tutabilirken; biz nasıl oluyor da kavga ediyoruz, birbirimizi öldürüyoruz? “Çıplak Deniz Çıplak Ada” günümüze nasıl da uyuyor. Sanatçı ileriyi görebilendir. Yaşar Kemal de ileriyi görüyor ve gösteriyor… Dün Kafkaslar, bugün Suriye… Dün Birinci Dünya Savaşı, bugün Irak-Suriye ve Türkiye’deki adı konulmamış savaş. Hiç fark var mı aralarında?
Göçebe hayat bizimkisi
“Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana” ile başlayan göç “Karıncanın Su İçtiği” ve “Tanyeri Horozları”nın ardından “Çıplak Deniz Çıplak Ada”da da sürüyor. Kim, niye, neden göç ediyor biliniyor da, kim göç ettiriyor, göç etmeye zorluyor onu pek bilmiyoruz. Bir diğer açıdan, -doğanın kucağında buluşmuşlardır muhakkak- Neşet Ertaş’ın sözüyle ‘yalan dünya’, sözlü geleneğimizin önemli adlarından Aşık Veysel’in dizesiyle ‘iki kapılı han’ insan yaşamının da bir anlamda göç olduğunu söylemiyor mu? Peki, madem iki kapılı yalan dünyada yaşıyoruz; neden topraklarımızı, evimizi barkımızı, arkadaşlarımızı, sevdiklerimizi, türkülerimizi, çiçeklerimizi, çiçeklerimizin kokularını bırakıp da göçmek zorunda kalıyoruz?
Yaşar Kemal sanki bu soruya da yanıt veriyor “Çıplak Deniz Çıplak Ada”da… daha birçok soruya verdiği gibi. Benim aklıma gelmeyen sorular sizin aklınıza gelebilir… onların da yanıtları sayfaların arasında gizli. Bir Ada Hikayesi” bizim hikayemizdir aslında, hepimizin hikayesidir, bir coğrafyanın, halkların hikayesidir.
Romanın savsözü
“İnsanlık gittikçe çok şey öğrenmek zorunda. Çocuklarımız seni anlamaya çalışıyorlar. Onlar mekteplerinde imeceyi bilmiyorlar. Mübadeleyi de bilmiyorlar. Biz nasıl öğrendikse senden, onlar da bizden öğrenecekler, onlar da kendilerinden sonra gelenlere öğretecekler. Onlar senin öğrettiklerini kimseye öğretmeyecekler. Yaşayanlar imecenin içinde olacaklar. Onlar yeni bir dünyaya doğdular, yeni bir dünya yaratacaklar. (…) Kutsal olan sevgidir, her iyilik, her güzellik bununla birlikte gelir. Çalışarak yaratarak, mutluluk bunlardan sonra gelir.”
İyilik, güzellik ve doğruluğun elden ele, kuşaktan kuşağa gideceğini, her yeni gelenin yeni bir dünya yaratacağını nasıl da bir cümleye sığdırmış, destan ustası. Daha iyi bir dünya, daha yaşanabilir bir dünya, imeceyle coşmuş yeni bir dünya, dayanışmayla güzelleşen bir dünya, umutlarla şekillenen bir dünya… başka bir şey değil istenen.
“Bir Ada Hikayesi” dörtlemesi: “Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana”, “Karıncanın Su İçtiği”, “Tanyeri Horozları”, “Çıplak Deniz Çıplak Ada”