Kadir Akın, kamuoyunda ve yurt dışında daha ziyade gazeteci, kitap yazarı ve belgesel film yönetmeni olarak tanınır ama, okuyucularımızın çoğu tarafından bilindiği gibi, aynı zamanda SYKP’nin ve daha sonra HDP’nin de kurucularından biri ve halen SYKP Parti Meclisi üyesidir. Onun yazarlığını yaptığı ve çekimini örgütlediği “Red” adlı belgesel film son yıllarda Türkiye’nin pek çok ilinde, Avrupa, Amerika ve Orta Doğu ülkelerinde gösterilmiştir. “Red” şimdi de, 1 Temmuz’da, Erivan’da gösterilecek. Kadir bu vesileyle Ermenistan’da bulunuyor. Ermenistan ziyareti kapsamında Batı Ermenistan ve Batı Ermenileri Sorunları Araştırmalar Merkezi’ni de ziyaret etti. Orada araştırmacı yazar Meliné Anumyan (Türkiye’de “Tanıma ve Telin” adıyla yayımlanan kitaptan hatırlanabilir), Մելինէ Անումեան- akunq.net adına, kendisiyle yaptığı çalışmalar ve gelecekteki planları üzerine konuştu. Bu söyleşinin Alex Köşgeryan tarafından yapılan Türkçe çevirisini sunuyoruz. – SH
***
– Bize biraz kendinizden bahseder misiniz?
– Ben bilimsel araştırmalar, kitaplar ve makaleler yazıyorum. Bir de dökümanter film yaptım. Aynı zamanda siyasetçiyim. Sosyalist görüşlere sahibim. Genç yaşlardan itibaren sosyalist mücadele içinde yer aldım. Kenan Evren’in (Türk askerî ve siyasi figür – ç.n.) 12 Eylül askerî darbesinden sonra 6 yıl hapis yattım. Sonrasında çeşitli sol gazetelerde editör olarak çalıştım ve farklı sol partilerde görevler aldım. Bilimsel çalışmalarım esasen Türkiye’deki sol hareketin tarihine, özellikle sol ve sosyalist çevrelere yöneliktir.
Sosyalist örgütler ve sol görüşlü siyasetçiler kendi tarihlerini 1920 yılında Bakü’de kurulan Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) faaliyetiyle başlatırlar. Benim çalışmalarım esasen 1900’lerin başlarında Cenevre ve Tiflis’te kurulan Hınçak ve Taşnak (ARF) partilerinin sosyalist görüşlerine yöneliktir. Bu partiler İkinci Enternasyonal’de yer almışlardır. Araştırmalarım sırasında bu tarihî olguları sembolik olarak 15 Haziran 1915’te İstanbul Sultan Bayezid Meydanı’nda idam edilen Paramaz’ın (Matteos Sarkisyan – ç.n.) ve 19 arkadaşının öyküsü etrafında sundum.
Amacım, resmî tarih yazımının çizdiği şovenist çerçevenin dışına çıkmak ve tarihi daha enternasyonalist bir perspektiften sunmaktı. Yani, bu topraklarda Türk ve Müslüman kökenli sosyalistlerden çok daha önce Ermeni, Rum ve Yahudi kökenli sosyalistlerin var olduğunu göstermek için bir paradigma değişikliği yaratmaya çalıştım. Örneğin, Selanik’te faaliyet gösteren Selanik Sosyalist İşçi Federasyonu, (SSİF) burada yaşayan Yahudi devrimciler tarafından kurulmuştu. Bu yapı Türkiye üzerinde ciddi etkiler yarattı. Paramaz’a adanmış kitabımdan sonra “Saklı Tarihin İzinde” adlı daha kapsamlı bir eser yayımladım. Bu kitaplarda söz konusu iki partinin ve sol görüşlü diğer Ermeni partilerinin tarihini sundum.
1908 Jön Türk devriminden sonra II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte Osmanlı Meclisi yeniden açıldı. Bu mecliste Ermeni, Rum, Bulgar ve başka milletlerden milletvekilleri vardı. Bunlardan üçü Hampartsum Boyacıyan (Kilikya milletvekili), Kont (Vahan Papazyan – ç.n., Van milletvekili) ve Hovhannes (Vartkes) Serengülyan (Erzurum milletvekili) idi. Bu üç Ermeni milletvekilinden ikisi ve bir Bulgar milletvekili, Selanik’ten Vlahov adındaki bir temsilci, İttihat ve Terakki Partisi listelerinden seçilmişti. Boyacıyan ise Hınçak Partisi listesiyle meclise girmişti. Bu vekiller “İşçi Haklarını Savunma” veya “Sol Görüşlü Milletvekilleri” grubu içinde yer alıyorlardı. Kadın ve işçi hakları, basın ve ifade özgürlüğü gibi konularla ilgileniyorlardı. Osmanlı halklarının haklarını savunmayı amaçladılar. “Saklı Tarihin İzinde” kitabım için çalışırkenTürkiye Büyük Millet Meclisi arşivlerine girdim ve bu dört milletvekilinin meclis konuşmalarını inceleyip kitabıma dahil ettim.
– Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti döneminde Ermenilerleilgili başka ne tür çalışmalar yaptınız?
– Sol veya sosyalist hareketlerin tarihini incelerken dikkatimi çeken bir şey oldu: Ermeniler, Türklerden çok daha önce sosyalizm fikrini savunmaya başlamışlardı. Bu konuya ilgi duymaya başladım ve araştırmalar yaptım. Bu gerçeği Türk sosyalistlerine ispat etmeye çalıştığımda, hemen kabul etmediler. Çünkü bana göre pro-Türk (Türk yanlısı) bakış açıları var. Türk sosyalistleri Ermeni sosyalistlerini görmezden geldiler, çünkü onlar Ermeniydi. Oysa yukarıda sözünü ettiğim üç Ermeni milletvekili, Osmanlı halklarının sosyal hakları için mücadele etmişlerdi. Adaleti, kadın haklarını savunmuşlar ve yabancı sermayeye karşı çıkmışlardı. Ben de bu tarihsel gerçeğin fark edilmesini sağlamaya çalıştım. Aslında Ermeni Meselesi’ne doğrudan değil, dolaylı yoldan ve yeni bir tezle yaklaşmış oldum.
– Geleceğe dönük ne gibi projeleriniz var?
– Yukarıda belirttiğim dört sosyalist milletvekili, Osmanlı meclisinde en çok konuşma yapan vekillerdi. Öyle ki, dönemin bazı Türk milletvekilleri, “Artık burada sosyalist kelimesini duymak istemiyoruz” diye şikâyet bile etmişlerdi. TBMM arşivlerinde örneğin Vahan Papazyan’ın Osmanlı eğitim sistemi hakkında yaptığı bir konuşma yer alıyor. Bu konuşma çok dikkat çekicidir. Osmanlıcadan günümüz Türkçesine bile çevrilmiş. Bu arşivde kapsamlı çalışmalar yaptım, binlerce sayfa belgeyi kopyaladım. Vahan Papazyan, Osmanlı eğitim sistemi üzerine kapsamlı ve detaylı bir konuşma yapmış bir aydındır. Bu konuşması bir saatten fazla sürmüş ve Osmanlı meclisindeki Türk, Müslüman ve diğer etnik kökenden milletvekilleri tarafından dikkatle dinlenmiş, kesilmemesi istenmiştir. Bu konuşmaları yayımlamak, kamuoyuna duyurmak ve bu konular üzerine bir belgesel film hazırlamak istiyorum.
– Yakında Erivan’da belgesel filminiz gösterilecek. Okurlarımıza bu film hakkında biraz bilgi verir misiniz?
– Evet, 1 Temmuz’da saat 19:30’da, Ermeni Eğitim Kültür Kurumu tarafından Erivan’daki Sinema Evi’nde (adres: Vardanants 18/2 – Akunq’un notu) benim hazırladığım “Red” adlı belgesel film gösterilecek. Film Türkçedir, ancak Doğu Ermenicesi altyazılarla sunulacak. Süresi 55 dakikadır. Bu film Ermenistan’da ilk kez gösterilecek. Daha önce Fransa, Almanya, Birleşik Krallık, Kanada, ABD, Lübnan ve elbette Türkiye’de gösterimleri yapıldı. Filmde, 1915’ten önce Osmanlı Devleti’nin karşılaştığı sorunlar ve 15 Haziran 1915’te İstanbul Sultan Bayezid Meydanı’nda idam edilen 20 Hınçak devrimcinin hikâyesi anlatılıyor.
– Film Türkiye’deki gösterimlerden sonra nasıl tepkiler aldı?
– Film, İstanbul, Ankara, İzmir’de birçok kez; Adana, Kocaeli, Denizli ve başka birçok şehirde gösterildi. Ancak izleyicilerin çoğu, sosyalist ve sol görüşlü kişilerden oluşan özel davetli bir kitleydi. Bu nedenle film olumlu tepkiler aldı. Zaten filmi akademisyenler, aydınlar ve özellikle sol görüşlü insanlar için hazırlamıştım. Ancak yine de Türkiye’de hâlâ şovenist eğilimlere sahip bazı solcular var; onlar ne filme ne de kitaplarıma ilgiyle yaklaşıyor. Öte yandan enternasyonalist çevreler, Osmanlı tebaası olan Ermeni sosyalistlere olumlu yaklaşıyor ve onların haklarının teslim edilmesi gerektiğini düşünüyor. Benim de amacım, Türk soluna, kendilerinden önce ve kendi tarihlerinden önce Ermenilerin var olduğunu göstermekti. Zira Türk solu, sırf Ermeni oldukları için Ermenilerin tarihsel faaliyetlerini görmezden geliyor.
– Eklemek istediğiniz bir şey var mı?
– Tüm çabam Türk ve Ermeni halkları arasında dostluğun kurulmasına yöneliktir. Bu konuda katkım olursa çok memnunolurum.