Kitapların yasaklanması hem Osmanlı döneminde hem de Cumhuriyet döneminde sistematik biçimde uygulanan bir politikaydı. Her iki dönemde de çeşitli inançlara ait eserler, özellikle de Alevilikle ilgili kitaplar, devletin sansür mekanizmasının hedefi haline geldi.
Konuya dair farklı araştırmalar bulunmakla birlikte, bu alanda en kapsamlı verileri içeren çalışma, Ali Birinci’nin “Osmanlı Devleti’nde Matbuat ve Neşriyat Yasakları Tarihine Medhal” başlıklı makalesidir. Birinci, söz konusu makalesinde yalnızca yasaklama tarihine giriş yapmakla kalmamış, aynı zamanda Osmanlı döneminde yasaklanan kitapların ayrıntılı bir cetvelini yayımlayarak önemli bir boşluğu doldurmuştur.
Osmanlı arşivlerinde yasak kitap listeleri
Başkanlık Osmanlı Arşivi’nde yapılan incelemelerde, dönemin sansür politikalarını ve yasaklanan eserleri gösteren çok sayıda belge özetine ulaşmak mümkündür.
Bu belgelerde dikkat çeken örneklerden bazıları şöyle:
“Mersin ve Tarsus’a gelen ecnebi kitapların[1] tedkiki için lisan bilen memur olmadığından muzır (zararlı) kitapların menine, diğerlerinin mahalince muayene edilmesine karar verilmiştir.”
“Aşık Kerem gibi hikaye kitaplarının [2] yayını yasaklanmış, toplatılmaları emredilmiştir.”
“Ruhsatsız olarak basıldığı tespit edilen Ahkam-ı Efkaf adlı kitabın [3] toplatılmasına ve bu gibi yasak baskı yapanlar hakkında gerekli yasal işlemlerin yapılmasına karar verilmiştir.”
“Babıali Caddesi’nde Kitapçı Hilmi Efendi’nin dükkânında ele geçirilen zararlı yayınlardan Bedai’ül-İnşa adlı kitabın [4] imha edilmesine hükmedilmiştir.”
“Emval-i metruke arasında bulunan Ermenice kitaplardan [5] Emniyet-i Umumiye’ye gönderilmiş, uygun görülenlerin yakılmasına veya satılmasına karar verilmiştir.”
“Kilise Tarihi adlı Yunanca kitap[6] ile Tarihi Mektep Atlası ve Barış Senin de Davandır başlıklı beyannamenin yurda sokulmasının yasak edilmesi.”
“Yurdumuzun bir kısmını Ermenistan olarak gösteren haritalı broşürler [7] ile Fatih başlıklı İngilizce matbuaların ve Elvatan adlı Arapça gazetenin yurda sokulmasının yasak edilmesi.”
“Russky Putk adlı Rusça dergi ile V. Fontanier tarafından yazılmış Voyage en Orient, Doğu’da Yapılan Seyahatler adli kitabın[8] yurda sokulmasının yasak edilmesi.”
“Beyrut’ta yayınlanan Badnessed Metris adlı Ermenice kitabın[9] yurda sokulmasının ve dağıtılmasının yasak edilmesi.”
“Irak – Süleymaniye’de basılan Türkiye Kürdistanı’nda Ağrı Dağı Harekatı adlı kitap[10] ile Avrupa Kürt Talebe Cemiyeti tarafından yayınlanan Kürdistan adlı derginin yurda sokulmasının yasak edilmesi.”
Osmanlı döneminde yasaklanan Alevilikle ilgili kitaplar
Osmanlı döneminde Alevilikle ilgili çok sayıda kitabın yasaklandığına ilişkin belgeler de arşivlerde yer almaktadır. Bu belgelerde geçen örneklerden bazıları şunlardır:
- Hüsniye adlı kitap[11] hakkında yapılan yazışmaların Babıali’ye bildirildiği,
- Risale-i Hüsniye’nin[12] zararlı bulunduğu ve ele geçirilen nüshalarının nezarete gönderilmesi talimatı,
- Ebu Müslim Divanı, Hamzanâme ve Battal Gazi gibi risalelerin[13] yeniden basımına izin verilmemesi,
- Ebu Müslim Divanı adlı kitabın[14] “diyaneten zararlı” bulunduğu ve yakılarak imha edilmesi gerektiği,
- Yıldızname ve Vasiyetname gibi kitapların[15] “dinen ve siyaseten caiz olmayan” yayınlar olarak değerlendirilmesi,
- Sahaflar Çarşısı’nda İbrahim Efendi Matbaası’nda basılmakta iken müfettişler tarafından yasak oldukları için mühürlenen “Yıldızname” ve “Kerem İle Aslı” adlı eserlere[16] ait taşların silinmesi için gerekenin yapılması.
- Ruhsatsız olduğu gerekçesi ile Trabzon’dan gönderilen kitaplardan[17] Hayber Kalesi’nin Fethi, Hikaye-i Şah Maran, Kaside-i Yusuf Aleyhisselam ve Siyerü’n- Nebi’nin toplatılması; Mızraklı İlmihal ve Ahmediyye kitaplarının iade edilmesi.
- Rüsumat Emaneti’nden gönderilen İlm-i Eşya, Yeni Kıraat, Makber, Şahmeran Hikayesi, Yıldızname, Divan-ı Kerem, Muhammediye, Saatname, İntibah, Duhter-i Hindu ve Tarık – yahud – Endülüs’ün Fethi isimli kitap ve risalelerin[18] bir kısmının yasak, bir kısmının da ruhsatsız olduğu anlaşıldığından hepsinin tevkif edildiği.
- İranlı kitapçılara ait dükkanların aranarak Matbaa-i Amire’nin taklid edilen mührünün ortaya çıkarılması ve yasak olan Yıldızname kitabının[19] ele geçirilerek nüshalarının Nezaret’e gönderilmesi gerektiği.
- Rüsumat Emaneti’nden gönderilen Aşık Ömer, Şah İsmail ve Aşık Garip adlı hikaye kitaplarının[20] sakıncalı bulunduğu.
- Bayezid Hakkaklar Çarşısı, İbrahim Efendi matbaasında yasak yayınlar arasında yer alan “Şah İsmail” adlı kitabın[21] tab edilmekte olduğu tesbit edilmesi üzerine gerekli kanuni takibatın Adliye Nezaretince icra kılınması.
Bu yasaklar, dönemin yöneticilerinin Kızılbaşlık ve Alevilik karşısındaki tutumunu da açık biçimde göstermektedir.
Ümit Erkan, “19. Yüzyıl Osmanlı Bürokrasisinin Kızılbaşlıkla Mücadele Argümanı: Tashih-i İtikad” başlıklı makalesinde[22], bu kitapların yasaklanmasını Osmanlı’nın mezhepsel kontrol ve “doğru inanç” politikalarıyla ilişkilendirir.
Ali Birinci de aynı dönemdeki yasak kitap listesini detaylarıyla aktararak, “Osmanlı Devleti’nde Matbuat Ve Neşriyat Yasakları Tarihine Medhal” başlıklı makalesinde[23] sansürün yalnızca siyasal değil, mezhepsel bir araç olarak da kullanıldığını vurgular.
Cumhuriyet döneminde yasaklanan Alevilikle ilgili kitaplar
Cumhuriyet döneminde de sansür ve yasaklama politikaları kesintisiz biçimde sürdü. Başkanlık Cumhuriyet Arşivi’nde yapılan taramalarda, Alevilikle ilgili kitapların yasaklandığına dair çok sayıda belgeye rastlanmaktadır.
Bu belgelerde geçen bazı örnekler şöyle:
- “Alevi vatandaşları sapıtmak gayesiyle yazılan ve ilmî kıymeti olmayan Hüsniye adlı kitabın[24] muhteviyatının cemaate anlatılması.”
- “Yıldızname adlı kitabın[25] satışının yasak edilmesi.”
- “İrşat Manzumeleri, Ölüm, Risale-i Ahval-i Ahir Zaman, Hastalıklara Şifaname adlı broşürlerin[26] toplatılıp imhası.”
- Buenos Aires’deki Elcamiat’ül Islamiyet’ül Aleviye adlı kuruluşun yayınlarının [27] yurda sokulmasının yasaklanması.
- “Şemseddin Yeşil’in Namaz Surelerinin ve Fatiha-i Şerifenin Manası adlı kitabının[28] yanlış bilgi verdiği ve Şii propagandası yaptığı gerekçesiyle toplatılması.”
Kamil Coştu, “Tek Parti Döneminde Bazı Dini Yayınların Yasaklanma Sebepleri” adlı makalesinde[29], Buenos Aires’teki Elcamiat’ül İslamiyet’ül Aleviye adlı kuruluşun yayınlarının Türkiye’ye sokulmasının yasaklanmasını bu çerçevede ele alır.
Değişmeyen zihniyet: Sansür, kontrol ve imha
Görüldüğü üzere hem Osmanlı İmparatorluğu hem de Cumhuriyet rejimi, inanç ve etnisite alanını devlet kontrolü altına alma yönünde benzer yöntemler izlemiştir.
Ermenilik, Kürtlük ve Alevilikle ilgili kitapların yasaklanması, bu iki dönemi birbirine bağlayan süreklilik hattının önemli göstergelerinden biridir.
Alevi inancı, her iki rejim tarafından da “zararlı fikir”, “muzır neşriyat” veya “sapkınlık” olarak tanımlanmış; bu nedenle söz konusu kitaplar yalnızca sansürlenmemiş, aynı zamanda yakılarak imha edilmiştir.
Bu süreklilik, devletin düşünce, inanç ve ifade alanını tekleştirme pratiğinin tarihsel köklerinin ne kadar derin olduğunu bir kez daha gösteriyor.
08.11.2025
Dipnotlar:
[1] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 1966 78.
[2] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 121 34.
[3] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 576 1.
[4] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 438 54.
[5] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 145 5.
[6] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 30 18 1 2 143 64 1.
[7] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 30 18 1 2 145 98 3.
[8] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 30 18 1 2 146 34 18.
[9] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 30 18 1 2 156 11 8.
[10] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 30 18 1 2 157 26 19.
[11] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 53 142.
[12] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 491 18.
[13] Başkanlık Osmanlı Arşivi Y. MTV 89 59.
[14] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 195. 3.
[15] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 206 13.
[16] Başkanlık Osmanlı Arşivi DH. MKT 721 12.
[17] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 407 24.
[18] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 460 41.
[19] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 499 6.
[20] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 211 41.
[21] Başkanlık Osmanlı Arşivi MF. MKT 1127 59.
[22] Ümit Erkan 19. Yüzyıl Osmanlı Bürokrasisinin Kızılbaşlıkla Mücadele Argümanı Tashih-i İtikad Erişim Tarihi 31. 10. 2025.
[23] Ali Birinci Osmanlı Devletinde Matbuat Ve Neşriyat Yasakları Tarihine Medhal Erişim Tarihi 31. 10. 2025.
[24] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 51 0 0 0 4 32 38.
[25] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 30 18 1 2 54 34 9.
[26] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 30 18 1 1 22 74 4.
[27] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 30 18 1 2 71 8 16.
[28] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 30 10 0 0 86 570 3.
