Dicle ve Fırat havzalarını kapsayan geniş coğrafyada çevre tahribatı, Hidroelektrik Santralleri (HES) ve Güneş Enerji Santralleri (GES) projeleriyle hız kesmeden sürüyor. Havza genelinde an itibarıyla 169 HES ve 75 GES projesi faaliyette bulunurken; 43 HES projesi lisans/ön lisans, 77 HES projesi ise planlama aşamasında yer alıyor. Güneş enerjisi tarafında ise 20 GES projesi ön lisans almış durumda, 26 projenin ise yapım aşaması devam ediyor.
Dicle’den Munzur’a, Zap Vadisi’nden Aras Havzası’na uzanan bu bölgede son yıllarda hız kazanan enerji, maden ve altyapı projeleri, bölgeyi geri dönüşü zor bir çevre tahribatıyla karşı karşıya bırakıyor. Barajlar, HES’ler, maden ocakları ve endüstriyel dönüşüm; su döngüsünü, yerel yaşam alanlarını ve biyolojik çeşitliliği köklü biçimde değiştiriyor. özellikle nehir yataklarının bölünmesi ve su akış rejiminin parçalanması, balıkların göç yollarını keserek su ekosistemlerinin taşıma kapasitesini zorluyor.
Şırnak, Hakkari ve Mardin hattında yoğunlaşan maden ve taş ocakları dağ ekosistemlerini parçalayıp, yeraltı su sistemlerini etkileyerek kuraklık riskini artırırken; meralar ve tarım arazileri üzerine kurulan plansız GES projeleri kırsal üretimi ve hayvancılığı yok etme eşiğine getiriyor. Doğu Anadolu’nun zengin endemik türleri, proje sahalarının yaşam alanlarıyla çakışması nedeniyle yok olma riskiyle karşı karşıya kalıyor. Çevre savunucuları, bu dönüşümün suya erişim, tarım ve yerel gıda sistemleri üzerinde çok ciddi sosyal ve kültürel yaralar açtığı uyarısında bulunuyor.
Havzadaki Genel Proje Dağılımı ve En Yoğun Kentler
Fırat ve Dicle havzaları üzerinde şu an 100 büyük ölçekli baraj ve HES işletme halinde bulunuyor. Keban, Karakaya, Atatürk, Ilısu, Alpaslan, Kralkızı ve Dicle bu büyük ölçekli işletmelerin başında geliyor.
- HES Dağılımı: İşletmedeki 169 HES’in yanı sıra 43 lisanslı/ön lisanslı ve 77 planlanan proje mevcut. En fazla HES barındıran kentler sırasıyla şu şekildedir: Maraş (49), Erzurum (27), Malatya (20), Adıyaman (19) ve Şırnak (18).
- GES Dağılımı: İşletmedeki 75 GES’in yanı sıra 20 ön lisanslı ve 26 yapım aşamasında proje bulunuyor. GES projelerinin en yoğun kümelendiği kentler ise sırasıyla Diyarbakır (16), Mardin (9), Urfa (8), Erzurum (8) ve Van (7) olarak kayıtlara geçmiş durumda.
Kent Kent Tüm HES ve GES Projeleri Listesi
Diyarbakır
- Karakaya Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 1800 MW
- Batman Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 198 MW
- Dicle Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 110 MW
- Kralkızı Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 95 MW
- Kulp 1 HES Barajı: İşletmede. Kurulu gücü 23 MW
- Kulp 4 HES: İşletmede. Kurulu gücü 12 MW
- Çağlayan Regülatörü ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 12 MW
- DİSKİ HES: İşletmede. Kurulu gücü 0,34 MW
- Silvan Barajı ve HES: İnşaatta. Kurulu gücü 160 MW
- Metin (Kayser) Regülatörü ve HES: Üretim lisanslı. Kurulu gücü 50 MW
- Birsu 1 ve 2 HES: Ön lisanslı. Kurulu gücü 86 MW
- Dipni Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 80 MW
- Çayönü ve Derya HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 37 MW
- Dicle Şahaban HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 26 MW
- Dimer Mermer GES: İşletmede. Kurulu gücü 1 MW
- DİSKİ Gözeli Havzası GES: İşletmede. Kurulu gücü 0,60 MW
- Diyarbakır Sümerpark GES: İşletmede. Kurulu gücü 0,46 MW
- Dicle Üniversitesi GES: İşletmede. Kurulu gücü 0,24 MW
- GAPUTAEM GES: İşletmede. Kurulu gücü 0,24 MW
- Saves Diyarbakır GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 93 MW
- Diyarbakır 4 GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 40 MW
- Dicle 15 Temmuz GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 29 MW
- Cami GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 23 MW
- Diyarbakır 2-4 GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 20 MW
- G3 Diyarbakır 1-4 GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 20 MW
- Zenkar 2 GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 18 MW
- Alabuğday GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 17 MW
- Kartaltaşı GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 15 MW
- Zenkar 1 GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 15 MW
- Dadaş GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 12 MW
- Örenkuyu GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 10 MW
Van
- Muradiye Ayrancılar HES: İşletmede. Kurulu gücü 41 MW
- Koçköprü Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 8,39 MW
- Zilan Regülatörü ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 6,32 MW
- Saral 3 HES: İşletmede. Kurulu gücü 5,40 MW
- Engil HES: İşletmede. Kurulu gücü 4,50 MW
- Hoşap Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 3,38 MW
- Sarımehmet HES: İşletmede. Kurulu gücü 3,10 MW
- Morgedik Regülatörü ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 2,03 MW
- Erciş HES: İşletmede. Kurulu gücü 0,78 MW
- Pervari A Barajı ve HES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 66 MW
- Tüğsüz Regülatörü ve HES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 17 MW
- Tellikaya Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 71 MW
- Çatak Deliktaş HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 50 MW
- Botan Narlı Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 36 MW
- Karasu Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 30 MW
- Konalga Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 29 MW
- Beşik HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 23 MW
- Başkale Sarıtaş HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 19 MW
- Ak HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 12 MW
- Yakut HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 4,54 MW
- Hoşap EDT GES: İşletmede.
- Edremit EDT GES: İşletmede.
- Bakımlı EDT GES: İşletmede.
- Miran EDT GES: İşletmede.
- Özalp GES: İşletmede.
- Tuşba GES: İşletmede.
- Van OSB GES: İşletmede / Genişleme.
Hakkari
- Çukurca I, II, III HES: Ön lisans aldı. Kurulu gücü 288 MW
- Şemdinli Barajı ve HES: Ön lisans aldı. Kurulu gücü 99 MW
- Bağışlı HES: İşletmede. Kurulu gücü 30 MW
- Aslandağı Beyyurdu Enerji Grubu HES: İşletmede. Kurulu gücü 19 MW
- Kırıkdağ HES: İşletmede. Kurulu gücü 17 MW
- Otluca HES: İşletmede. Kurulu gücü 1,28 MW
- Doğanlı 3 Barajı ve HES: Ön lisans aldı. Kurulu gücü 314 MW
- Doğanlı Barajı ve HES: Ön lisans aldı. Kurulu gücü 118 MW
- Rubarişin Barajı ve HES: Ön lisans aldı. Kurulu gücü 45 MW
- Dilektaşı Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 130 MW
- Hakkari Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 242 MW
- Yenihan HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 35 MW
- Geçitli HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 32 MW
- Orta Zap HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 15 MW
- Buhara Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 1,51 MW
- Hakkari Merkez GES Sahaları: İşletmede.
- Şemdinli GES Projeleri: Planlanıyor.
Batman
- Batman Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 198 MW
- Garzan Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 52 MW
- Malabadi Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 47 MW
- Ilısu Prof. Dr. Veysel Eroğlu Barajı: İşletmede. Kurulu gücü 1200 MW
- Batman OSB GES: İşletmede.
- Kozluk GES: İşletmede.
- Sason GES: İşletmede.
- Beşiri GES: Planlanıyor.
Mardin
- Ilısu Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 1209 MW
- Çağ Çağ HES: İşletmede. Kurulu gücü 5 MW
- Artuklu-1 Depolamalı GES: Faaliyette. Kurulu gücü 40 MW
- İstasyon EDT GES: İşletmede.
- Beylik EDT GES: İşletmede.
- Cevizlik EDT GES: İşletmede.
- Yemişli EDT GES: İşletmede.
- Akbağ EDT GES: İşletmede.
- Avcılar EDT GES: İşletmede.
- Nusaybin EDT GES: İşletmede.
- Kızıltepe GES Sahaları: İşletmede.
- Mardin OSB GES: İşletmede.
Urfa
- Atatürk Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 2405 MW
- Birecik Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 672 MW
- Karkamış Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 189 MW
- Şanlıurfa HES: İşletmede. Kurulu gücü 51 MW
- Bozova Regülatörü ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 2405 MW
- Ceylanpınar Sulama HES Projesi: Planlanıyor.
- Viranşehir GES: İşletmede.
- Kıvançlı EDT GES: İşletmede.
- Çubuklu EDT GES: İşletmede.
- Karacadağ GES Sahaları: İşletmede.
- Siverek GES: İşletmede.
- Hilvan GES: İşletmede.
- Akçakale GES Projesi: Planlanıyor.
- Ceylanpınar Tarımsal GES Projeleri: Planlanıyor.
Antep
- Karkamış Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 189 MW
- Hancağız Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 12 MW
- Nizip Çayı HES Projesi: Planlanıyor. Kurulu gücü 672 MW
- Oğuzeli GES: İşletmede. Kurulu gücü 27 MW
- Nizip GES: İşletmede. Kurulu gücü 20 MW
- Gaziantep OSB GES: İşletmede. Kurulu gücü 18 MW
- İslahiye GES: İşletmede.
- Araban GES: İşletmede. 300 dönümlük arazide kurulu.
- Nurdağı GES: Planlanıyor.
Iğdır
- Gaziler HES: İşletmede. Kurulu gücü 10,78 MW
- Bayra HES: İşletmede. Kurulu gücü 9,05 MW
- Kiti HES: İşletmede. Kurulu gücü 2,75 MW
- Tuzluca Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 30 MW
- Aktaş Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 10,72 MW
- Aras Nehri HES Projesi: Planlanıyor. Kurulu gücü 21 MW
- Iğdır GES: İşletmede. Kurulu gücü 20 MW
- Ergenekon GES: İşletmede. Kurulu gücü 18 MW
- Iğdır 3 GES: İşletmede. Kurulu gücü 15 MW
- G3 Iğdır 2-1 GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 15 MW
- Iğdır 1-1 GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 10 MW
- Aralık GES: Planlanıyor.
- Karakoyunlu GES: Planlanıyor.
Ağrı
- Kaplan HES: Üretim lisansı aldı. Kurulu gücü 5,05 MW
- Bulut Barajı ve HES: Üretim lisansı aldı. Kurulu gücü 72 MW
- Yağmur HES: Üretim lisansı aldı. Kurulu gücü 55 MW
- Şimşek HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 18 MW
- Yıldırım HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 18 MW
- Güneykaya Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 15 MW
- Yakaağzı Hibrit GES: İşletmede. Kurulu gücü 30 MW
- Doğubayazıt GES: İşletmede. Kurulu gücü 20 MW
- Eleşkirt GES: İşletmede. Kurulu gücü 15 MW
- Patnos GES: İşletmede.
- Tutak GES: Planlanıyor.
- Diyadin GES: Planlanıyor.
Muş
- Alpaslan I Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 160 MW
- Alpaslan II Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 280 MW
- Malazgirt HES: İşletmede. Kurulu gücü 1,22 MW
- Muş Ovası GES: İşletmede.
- Bulanık GES: İşletmede.
- Malazgirt GES: İşletmede.
- Varto GES: İşletmede.
- Hasköy GES: Planlanıyor.
- Korkut GES: Planlanıyor.
Kars
- Arpaçay Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 20 MW
- Kars Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 99,50 MW
- Telek HES: İşletmede. Kurulu gücü 0,062 MW
- Kağızman HES: İşletmede. Kurulu gücü 6 MW
- Narinkale HES: İşletmede. Kurulu gücü 33,50 MW
- Kale Regülatörü ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 17,10 MW
- Sefaköy Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 35 MW
- Sena Regülatörü ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 21,44 MW
- Dereiçi HES: İşletmede. Kurulu gücü 0,40 MW
- Kars Çatma HES: İşletmede. Kurulu gücü 2,24 MW
- Digor GES: İşletmede.
- Kağızman GES: İşletmede.
- Selim GES: İşletmede.
- Arpaçay GES: Planlanıyor.
- Sarıkamış GES: Planlanıyor.
Ardahan
- Köroğlu Barajı ve Kotanlı HES: İşletmede. Kurulu gücü 125,15 MW
- Kayabeyi Barajı ve Akıncı HES: İşletmede. Kurulu gücü 84,68 MW
- Merekler Regülatörü ve Algölü HES: İşletmede. Kurulu gücü 11,16 MW
- Hanak HES: İşletmede. Kurulu gücü 8,78 MW
- Söğütlükaya (Posof3) HES: İşletmede. Kurulu gücü 20 MW
- Gürtürk Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 45 MW
- Mir Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 4,98 MW
- Said HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 4,00 MW
- Çıldır GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 95 MW
- Ardahan GES: Ön lisans verildi. Kurulu gücü 55 MW
Erzurum
- Arkun Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 244,83 MW
- Ayvalı Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 122 MW
- Güllübağ Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 96 MW
- Erzurum Özlüce HES: İşletmede. Kurulu gücü 36,38 MW
- Erzurum Aksu HES: İşletmede. Kurulu gücü 27,27 MW
- Tortum HES: İşletmede. Kurulu gücü 26,2 MW
- Yedigöl HES: İşletmede. Kurulu gücü 21,90 MW
- Kuzgun Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 21 MW
- Sırakonaklar HES: İşletmede. Kurulu gücü 18 MW
- Çayırözü HES: İşletmede. Kurulu gücü 17,30 MW
- Tuzlaköy ve Serge HES: İşletmede. Kurulu gücü 16,16 MW
- Alabalık HES: İşletmede. Kurulu gücü 16,32 MW
- Karasu 2 HES: İşletmede. Kurulu gücü 3,08 MW
- Rıdvan HES: İşletmede. Kurulu gücü 10 MW
- Direktaş HES: Lisanslı. Kurulu gücü 1,90 MW
- Güngör HES: Lisanslı. Kurulu gücü 2,14 MW
- Aktaş HES: Lisanslı. Kurulu gücü 1,90 MW
- Şehir HES: Lisanslı. Kurulu gücü 1,33 MW
- Aksu Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 27,27 MW
- Yenihayat HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 13,41 MW
- Söylemez HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 36 MW
- Hunut I-II-III HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 34 MW
- Zümrüt I-II-III-IV HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 24 MW
- Yıldırım Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 24 MW
- Göze Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 17 MW
- Bayraktar HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 65,93 MW
- Elmalı HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 11 MW
- Mert HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 10 MW
- Erkal Elektrik GES: İşletmede. Kurulu gücü 0,99 MW
- Her-İş İnşaat GES: İşletmede. Kurulu gücü 0,99 MW
- Pado Dondurma GES: İşletmede. Kurulu gücü 0,30 MW
- Kadıoğlu GES: İnşaatta. Kurulu gücü 4,34 MW
- Halk Enerji Aziziye GES: İnşaatta. Kurulu gücü 4 MW
- Kahve GES: Ön lisanslı. Kurulu gücü 80 MW
- Demirgeçit GES: Ön lisanslı. Kurulu gücü 70 MW
- Gelinkaya GES: Ön lisanslı. Kurulu gücü 30 MW
Bitlis
- Akşar Nazar HES: İşletmede. Kurulu gücü 30 MW
- Adilcevaz HES: İşletmede. Kurulu gücü 0,39 MW
- Ahlat HES: İşletmede. Kurulu gücü 0,20 MW
- Bitlis HES: Yapım aşamasında. Kurulu gücü 53 MW
- Gökay HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 50 MW
- Hizan HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 39 MW
- Ayşehatun Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 32 MW
- Kor Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 26 MW
- Gopduroğlu Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 26 MW
- Şahin Güzeldere Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 18 MW
- Deliktaş Regülatörü ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 15 MW
- Ahlat Öztüketim GES: İşletmede. Kurulu gücü 22,88 MW
- Tatvan GES: İşletmede.
- Güroymak GES: İşletmede.
- Adilcevaz GES: Planlanıyor.
- Hizan GES: Planlanıyor.
Şırnak
- Şırnak Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 4,95 MW
- Musatepe-Kavşaktepe Enerji Grubu HES: İşletmede. Kurulu gücü 3,50 MW
- Uludere Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 3,43 MW
- Silopi Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 2,38 MW
- Ballı Barajı ve HES: İşletmede. Kurulu gücü 2,32 MW
- Uludere HES: İşletmede. Kurulu gücü 0,64 MW
- Cizre Barajı ve HES: Üretim lisanslı. Kurulu gücü 331 MW
- Ilıcak HES: Üretim lisanslı. Kurulu gücü 14 MW
- Çetintepe Barajı ve HES: Üretim lisanslı. Kurulu gücü 0,88 MW
- Silopi Enerji Grubu HES: Ön lisanslı. Kurulu gücü 148 MW
- Can Barajı ve HES: Ön lisanslı. Kurulu gücü 85 MW
- Meşetepe HES: Ön lisanslı. Kurulu gücü 76 MW
- Şenova Barajı ve HES: Lisanslı. Kurulu gücü 47 MW
- Tuğba HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 42 MW
- Yüksekkaya Barajı ve HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 40 MW
- Sekerek HES: Planlanıyor. Kurulu gücü 34 MW